Vì sao nhiều học sinh khó vận dụng những gì đã học thuộc trên lớp? Học tập dựa trên vấn đề lấp đúng khoảng trống đó bằng cách đặt học sinh vào những thử thách có thật, qua đó rèn tư duy phản biện và hiểu biết dùng được.
Tại Trường Quốc tế ABC (ABCIS), phương pháp này được đưa vào bài học hằng ngày, giúp học sinh phát triển tính độc lập, sự tò mò và lòng tự tin.
Bài viết này giải thích học tập dựa trên vấn đề là gì, lợi ích ra sao, và ABCIS chuẩn bị cho học sinh thành công ngoài đời như thế nào.
Những điểm chính
- Học tập dựa trên vấn đề bắt đầu bằng một vấn đề mở mà học sinh chưa giải được. Chính khoảng trống kiến thức ấy là động cơ của tiết học.
- Đây không phải học tập theo dự án. Học dựa trên vấn đề kết thúc bằng một lời giải thích; học theo dự án kết thúc bằng một sản phẩm.
- Phương pháp ra đời tại Trường Y Đại học McMaster năm 1969, vì sinh viên thuộc lòng lý thuyết nhưng không chẩn đoán được bệnh nhân.
- Bằng chứng nghiên cứu thật sự trái chiều, và trái chiều theo cách rất đáng suy nghĩ: nó ít giúp cho việc nhớ dữ kiện, nhưng giúp rất nhiều cho khả năng vận dụng và ghi nhớ lâu dài.
- Một vấn đề yếu tạo ra một tiết học yếu. Thiết kế vấn đề chính là toàn bộ phương pháp.
Học tập dựa trên vấn đề là gì?
Học tập dựa trên vấn đề là cách dạy trong đó học sinh nhận một vấn đề phức tạp, mở, trước khi được dạy cách giải nó. Làm việc theo nhóm nhỏ cùng một người hướng dẫn, các em xác định mình đã biết gì, cần tìm hiểu thêm gì, tự nghiên cứu phần đó, rồi quay lại giải thích vấn đề.
Từ khóa quan trọng là trước. Trong một tiết học thông thường, phần dạy đến trước và bài toán được đưa ra sau để kiểm tra xem học sinh đã hiểu chưa. Học tập dựa trên vấn đề lật ngược điều đó. Vấn đề đến trước, và việc chưa biết chính là điểm mấu chốt.
Một vấn đề mở là vấn đề không có phương pháp hiển nhiên, thông tin không đầy đủ, và có nhiều hơn một câu trả lời bảo vệ được. Vấn đề ngoài đời đều như vậy. Bài tập trong sách thì không.
Học dựa trên vấn đề và học theo dự án
Hai phương pháp này bị lẫn thường xuyên, kể cả ở các trường. Trong tiếng Anh cả hai đều viết tắt là PBL, càng dễ nhầm. Nhưng khác biệt là có thật và nó thay đổi hẳn những gì diễn ra trong lớp.
Một phép thử hữu ích: nếu một học sinh có năng lực có thể hoàn thành nhiệm vụ mà không hề phát hiện ra chỗ mình thiếu kiến thức, thì đó là dự án chứ không phải vấn đề.
Cả hai đều đáng làm, và chúng làm những việc khác nhau. Phương pháp còn lại được bàn kỹ trong bài về học tập theo dự án.
Quy trình bảy bước: phương pháp vận hành ra sao
Quy trình được dùng rộng rãi nhất, phát triển tại Maastricht, gồm bảy bước. Rất đáng xem đầy đủ, vì nó cho thấy có bao nhiêu cấu trúc nằm dưới thứ trông như khám phá tự do.
- 1. Làm rõ thuật ngữ. Thống nhất xem những từ trong đề bài thật sự nghĩa là gì.
- 2. Xác định vấn đề. Nói thẳng ra điều gì cần được giải thích.
- 3. Động não. Đưa ra các cách giải thích từ vốn hiểu biết sẵn có, chưa cần kiểm chứng gì.
- 4. Sắp xếp các cách giải thích. Tổ chức lại những phỏng đoán. Để ý chỗ chúng mâu thuẫn nhau.
- 5. Đặt mục tiêu học tập. Cả nhóm cùng quyết định chính xác mình chưa biết gì và phải tìm hiểu gì. Đây là bản lề của toàn bộ phương pháp.
- 6. Tự nghiên cứu. Về và tự học phần đó. Một mình. Đây không phải hoạt động nhóm.
- 7. Báo cáo và tổng hợp. Quay lại, dạy lại cho nhau, và giải thích vấn đề một cách tử tế.
Hãy nhìn kỹ bước năm và bước sáu. Người ta hay tưởng học dựa trên vấn đề là một cuộc thảo luận nhóm tự do. Thực ra lõi của nó là một giai đoạn tự học một mình, nhắm vào những mục tiêu do chính học sinh xác định. Nhóm tồn tại để tìm ra khoảng trống. Học sinh tự lấp khoảng trống đó. Điều này gắn chặt với quyền tự chủ của học sinh và với kỹ năng nghiên cứu thật sự.
Lợi ích của học tập dựa trên vấn đề
Nghiên cứu cho thấy phương pháp này mang lại kết quả rõ rệt. Học sinh học qua giải quyết vấn đề nhớ thông tin lâu hơn. Các em cũng có động lực học mạnh hơn.
Lợi ích về học tập
Phương pháp này cải thiện kết quả ở nhiều môn. Học sinh hiểu khái niệm sâu hơn khi phải vận dụng chúng. Kiến thức trở thành thứ dùng được thay vì trừu tượng.
Điểm các bài kiểm tra chuẩn hóa cũng thường tăng. Điều này làm nhiều phụ huynh bất ngờ, vì họ lo cách học này làm giảm tính học thuật. Trong những chương trình được thiết kế tốt, kết quả ngược lại.
Lợi ích về xã hội và cảm xúc
Cùng nhau gỡ những vấn đề phức tạp tạo nên quan hệ bền chặt. Học sinh học cách lắng nghe, thương lượng và nhượng bộ. Các em hình thành sự đồng cảm qua việc cân nhắc nhiều góc nhìn.
Giáo dục không phải là đổ đầy một chiếc thùng, mà là thắp lên một ngọn lửa. W.B. Yeats
Câu nói nổi tiếng này nắm đúng tinh thần của phương pháp. Học sinh trở nên thật sự hào hứng với việc học.
Lợi thế lâu dài cho nghề nghiệp
Học sinh trưởng thành từ những chương trình như vậy thường học tốt ở bậc đại học. Bản thân các trường đại học cũng ngày càng dùng phương pháp tương tự. Sinh viên bước vào đã quen với tự nghiên cứu và làm việc nhóm.
Thành công trong nghề nghiệp đến khá tự nhiên sau đó. Những người học theo cách này thường thích nghi nhanh với đòi hỏi của công việc. Họ mang theo sự sáng tạo và khả năng dẫn dắt vào lĩnh vực mình chọn.
Những ví dụ thật về học tập dựa trên vấn đề
Phần lớn các bài viết liệt kê dự án ở mục này rồi gọi chúng là vấn đề. Dưới đây là những vấn đề thật. Để ý rằng không ví dụ nào yêu cầu học sinh chế tạo thứ gì, và không ví dụ nào có sẵn một đáp án đúng ngay từ đầu.
- Khoa học, Key Stage 3. Một cái ao trong công viên gần trường mất hết cá trong sáu tuần. Nước vẫn trong. Đây là các chỉ số đo được mỗi tuần. Chuyện gì đã xảy ra?
- Toán. Doanh thu một cửa hàng tăng 20% nhưng lợi nhuận lại giảm. Cả hai con số đều đúng. Hãy giải thích vì sao điều đó có thể xảy ra.
- Lịch sử. Đây là bốn ghi chép cùng thời về cùng một sự kiện. Chúng mâu thuẫn nhau. Cả bốn tác giả đều có mặt. Bạn tin bản nào, và dựa trên căn cứ gì?
- Địa lý, tại chỗ. Quận này của Thành phố Hồ Chí Minh ngập vào mùa mưa, còn quận bên cạnh, cùng cao độ, thì không. Vì sao?
- Sinh học, Sixth Form. Một bệnh nhân có biểu hiện mệt mỏi, sụt cân và khát nước kéo dài. Đây là kết quả xét nghiệm máu. Chẩn đoán của bạn là gì và bạn sẽ cho làm thêm xét nghiệm nào để xác nhận?
Trong mọi trường hợp, học sinh không biết câu trả lời, không tra được ở một chỗ duy nhất, và phải tự quyết định mình cần học gì trước khi bắt đầu. Chính quyết định đó là bài học.
Thế nào là một vấn đề tốt
Phương pháp sống hay chết là ở chất lượng của vấn đề. Một vấn đề yếu tạo ra cả tuần lúng túng. Một vấn đề tốt có bốn đặc điểm.
- Thật sự mở. Không có phương pháp hiển nhiên, thông tin không đầy đủ, có nhiều hơn một kết luận bảo vệ được.
- Không tra cứu ra được. Nếu câu trả lời nằm ở kết quả tìm kiếm đầu tiên thì đó chỉ là bài đọc hiểu khoác áo mới.
- Nằm ngay bên ngoài vùng học sinh đã biết. Đủ xa để buộc phải học thêm, đủ gần để các em bám vào được.
- Thưởng cho lời giải thích, không thưởng cho trang trí. Sản phẩm ở đây là một lập luận. Nếu có thể độn thêm bằng một tấm poster đẹp thì người ta sẽ làm vậy.
Đánh giá học sinh trong phương pháp này ra sao
Đây là câu hỏi phụ huynh hay đặt ra, và nó có câu trả lời cụ thể.
Sản phẩm của học tập dựa trên vấn đề là một lời giải thích, nghĩa là nó được chấm như một lập luận: lập luận có chặt không, bằng chứng có được dùng đúng không, các khả năng khác đã được cân nhắc và loại bỏ có lý do chưa? Việc này chấm được một cách nghiêm túc, và nó ăn khớp trực tiếp với những thang điểm cao của iGCSE và A Level, vốn thưởng đúng cho những điều đó.
Trách nhiệm cá nhân ở đây quan trọng không kém bất cứ đâu. Vì bước sáu của quy trình là tự học một mình, mỗi học sinh có thể và nên được đánh giá trên phần mình mang về. Hãy hỏi nhà trường xem họ làm điều đó thế nào. Câu trả lời sẽ cho bạn biết phương pháp đang được vận hành nghiêm túc hay chỉ được nhắc tới trong tờ rơi.
ABCIS áp dụng phương pháp này như thế nào
Tại Trường Quốc tế ABC (ABCIS), chúng tôi dạy theo chương trình quốc gia của Anh, và dùng cách tiếp cận dựa trên vấn đề ở những chỗ nó thật sự xứng đáng chứ không dùng khắp nơi.
- Dùng để đào sâu, không dùng để mở đầu. Học sinh gặp một chủ đề qua bài dạy rõ ràng trước, rồi mới gặp một vấn đề cho các em thấy mình chưa hiểu chỗ nào. Thứ tự này quan trọng, và làm ngược lại là cách phổ biến nhất khiến phương pháp thất bại.
- Vấn đề mang tính địa phương khi có thể. Ngập lụt, chất lượng không khí và hệ sinh thái sông ở Thành phố Hồ Chí Minh đều thật sự mở, thật sự chưa có lời giải, và ở ngay trước cửa.
- Model United Nations chính là học dựa trên vấn đề dưới một cái tên khác. Một đại biểu nhận một lập trường, một xung đột, không có lời giải sẵn, và phải nghiên cứu để dựng nên lập luận bảo vệ được trước những người đang phản bác.
- House Teams và các sự kiện FOBISIA. Dalat Dragons, Hanoi Hornets, Mekong Monsters và Saigon Serpents tranh tài trong những thử thách mà đề bài được đặt ra còn cách làm thì không.
Sĩ số nhỏ cho phép giáo viên ngồi cùng một nhóm và nghe lập luận của các em, cách duy nhất để giám sát phương pháp này một cách trung thực. Chúng tôi giữ bốn kỳ kiểm định BSO liên tiếp xếp loại Outstanding, gần nhất vào tháng 1 năm 2024, và được kiểm định bởi Cambridge International cùng AQA. Mỗi năm, hơn 95% học sinh tốt nghiệp của trường vào đại học ở khắp nơi trên thế giới.
Giá trị của việc chưa biết
Phần lớn việc học ở trường được sắp xếp sao cho đứa trẻ không bao giờ bối rối quá lâu. Học tập dựa trên vấn đề cố tình sắp xếp ngược lại, với lý do rằng khoảnh khắc ngay trước khi hiểu ra chính là khoảnh khắc việc học diễn ra.
Phương pháp này ra đời vì những bác sĩ biết mọi thứ lại không chẩn đoán được gì. Đó là một lời cảnh báo đáng xem trọng, và nó đúng với nhiều lĩnh vực ngoài y khoa.
Đặt lịch tham quan trường và đề nghị được xem một tiết học mà học sinh chưa biết câu trả lời.
- Cơ sở Trung Sơn: #152-158, Đường số 1, Trung Sơn, xã Bình Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Cơ sở Nhà Bè: #2, Đường số 9, Tân An Huy, xã Nhà Bè, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Điện thoại: +84 (0)28 7308 1828
- Email: office@theabcis.com
Câu hỏi thường gặp
Học tập dựa trên vấn đề là gì?
Đó là cách dạy trong đó học sinh nhận một vấn đề phức tạp trước khi được dạy cách giải. Làm việc trong nhóm nhỏ, các em xác định mình biết gì, cần tìm hiểu gì, tự học phần đó, rồi quay lại giải thích vấn đề. Khoảng trống kiến thức chính là thứ dẫn dắt việc học.
Phương pháp này khác học theo dự án ở điểm nào?
Học dựa trên vấn đề bắt đầu từ một vấn đề học sinh chưa giải được và kết thúc bằng một lời giải thích. Học theo dự án bắt đầu từ một kế hoạch và kết thúc bằng một sản phẩm. Ở cách thứ nhất, kiến thức được tiếp nhận vì học sinh đụng phải bức tường; ở cách thứ hai, kiến thức được vận dụng để làm ra thứ gì đó. Phép thử hữu ích là xem một học sinh có năng lực có thể hoàn thành nhiệm vụ mà không phát hiện ra chỗ mình thiếu hay không. Nếu có thể, đó là dự án chứ không phải vấn đề.
Phương pháp này bắt nguồn từ đâu?
Từ Trường Y Đại học McMaster ở Canada, năm 1969. Giảng viên nhận thấy sinh viên y có thể đọc vanh vách hóa sinh và dược lý rồi đứng cạnh giường bệnh mà không chẩn đoán được người trước mặt. Howard Barrows và cộng sự xây lại chương trình quanh các ca bệnh, để sinh viên gặp vấn đề trước và tự nhận ra mình cần học gì khi không giải thích được. Cách làm này lan ra toàn thế giới và vẫn là chủ đạo trong đào tạo y khoa.
Có thể cho ví dụ cụ thể được không?
Một cái ao mất hết cá trong sáu tuần dù nước vẫn trong, đây là các chỉ số hằng tuần, chuyện gì đã xảy ra? Doanh thu một cửa hàng tăng hai mươi phần trăm trong khi lợi nhuận giảm, cả hai con số đều đúng, hãy giải thích. Bốn nhân chứng cùng một sự kiện lịch sử mâu thuẫn nhau, bạn tin ai và vì sao? Để ý rằng không ví dụ nào yêu cầu chế tạo thứ gì, và không ví dụ nào có đáp án hiển nhiên từ đầu. Đó là thứ phân biệt một vấn đề với một dự án.
Bằng chứng nghiên cứu nói gì về hiệu quả?
Bằng chứng trái chiều theo một cách rất cụ thể và đáng chú ý. Học sinh học theo cách này thường không tốt hơn, đôi khi còn kém hơn một chút, ở các bài kiểm tra thuần về nhớ dữ kiện. Nhưng các em làm tốt hơn ở việc vận dụng kiến thức, lập luận trong tình huống lạ và giữ được điều đã học lâu dài. Đó không phải thất bại của phương pháp, mà là mô tả đúng thứ nó tối ưu cho. Kiến thức học vì cần đến thì khó tích lũy nhanh nhưng dễ lấy ra dùng về sau.
Học sinh nhỏ tuổi có học theo cách này được không?
Được, nhưng phải cẩn thận. Vấn đề quá mở có thể làm choáng ngợp những em chưa đủ nền kiến thức để bám vào, và một đứa trẻ đang chới với thì không học được gì. Phương pháp này phát huy tốt nhất khi dùng để đào sâu một chủ đề thay vì mở đầu nó. Học sinh nhỏ cần nhiều cấu trúc hơn, vấn đề gọn hơn và giáo viên ở ngay bên cạnh.
Kết quả của học sinh được chấm như thế nào?
Sản phẩm là một lời giải thích, nên nó được chấm như một lập luận: lập luận có chặt không, bằng chứng có được xử lý đúng không, các khả năng khác đã được cân nhắc và loại bỏ có lý do chưa? Điều này ăn khớp với những thang điểm cao ở iGCSE và A Level. Vì giai đoạn tự nghiên cứu là làm một mình, phần đóng góp của từng em có thể và nên được chấm riêng, và đây là điều đáng hỏi bất kỳ ngôi trường nào.
