The ABC International School 30th Anniversary
Phụ huynh/Học sinh

Vì sao học tập theo khái niệm lại quan trọng với người học nhỏ tuổi

Học tập theo khái niệm dạy cái ý tưởng nằm bên dưới các dữ kiện, để một đứa trẻ nhận ra nó lần nữa trong một bài toán chưa từng gặp. Thay vì học rằng nước bốc hơi, các em học thế nào là một chu trình, rồi tìm thấy chu trình trong kinh tế học, trong lịch sử, và trong chính cách mình ôn bài.

Phần lớn các bài viết về chủ đề này sau đó sẽ quay sang công kích lối học thuộc. Chúng tôi thì không, vì làm vậy là không đúng sự thật, và vì bạn hoàn toàn có lý khi không tin chúng tôi.

Bài viết này giải thích một khái niệm thực chất là gì, cách dạy theo khái niệm vận hành ra sao trong chương trình Anh quốc, nó không thay thế được điều gì, và bạn nên hỏi nhà trường những gì về nó.

Mục lục

Học tập theo khái niệm là gì?

conceptual learning in education

Học tập theo khái niệm là cách tiếp cận trong đó học sinh học những ý tưởng tổ chức của một môn học, chứ không chỉ học nội dung của nó, để rồi áp dụng được những ý tưởng ấy vào tình huống mới.

Một đứa trẻ học thuộc rằng 7 nhân 8 bằng 56 sẽ trả lời được đúng câu đó. Một đứa trẻ hiểu phép nhân như việc gộp nhóm lặp lại sẽ tính được 7 nhân 80, hiểu vì sao diện tích được tính như vậy, và sau này nắm được đại số. Đứa trẻ thứ hai có một thứ để tư duy bằng nó.

Tên gọi kỹ thuật của điều chúng ta nhắm tới là khả năng chuyển giao: khả năng dùng kiến thức trong một bối cảnh khác với nơi nó được học. Chuyển giao là việc khó, hiếm khi xảy ra, và đó chính là toàn bộ mục đích.

Chính xác thì một khái niệm là gì?

Các trường dùng từ này liên tục nhưng hiếm khi nói rõ nó nghĩa là gì. Một khái niệm có ba đặc tính: nó không bị ràng buộc bởi thời gian, nó mang tính phổ quát, và nó trừu tượng.

Quang hợp là một chủ đề. Sự thích nghi là một khái niệm. Khởi nghĩa Tây Sơn là một chủ đề. Cách mạng là một khái niệm. Sự phân biệt này quan trọng, vì chủ đề nằm yên ở chỗ bạn để nó lại, còn khái niệm thì đi theo bạn.

Khái niệm là thứ cho phép một học sinh đã học về một cuộc cách mạng nói được điều gì đó có ý nghĩa về một cuộc cách mạng khác mà em chưa từng học. Đó là toàn bộ cơ chế, và nó gắn chặt với tư duy trừu tượng.

Cấu trúc của tri thức

Công trình về chương trình dựa trên khái niệm của Lynn Erickson và Lois Lanning đưa ra một hệ phân tầng hữu ích, và đáng để biết vì nó không thuộc riêng chương trình nào.

Cách dạy truyền thống thường dừng ở tầng chủ đề. Cách dạy theo khái niệm tiếp tục leo lên, và khái quát hóa là đỉnh.

Học theo khái niệm và học thuộc

conceptual understanding in students

Đây là chỗ mà phần lớn bài viết của các trường, kể cả phiên bản trước của chính bài này, đã sai.

Học thuộc lòng thường bị dựng lên như kẻ phản diện: thứ mà những trường kém làm, thứ mà học theo khái niệm giải cứu trẻ khỏi nó. Đó là một câu chuyện dễ chịu và nó không chính xác.

Hai thứ này không đối lập nhau. Chúng nối tiếp nhau. Một đứa trẻ chưa thuộc bảng cửu chương đến mức tự động sẽ không lập luận được về tỷ lệ, vì trí nhớ làm việc của em đã bị chiếm hết bởi phép tính. Các dữ kiện phải trở nên nhẹ nhàng thì việc tư duy mới bắt đầu được.

Nên đúng vậy, con bạn vẫn sẽ học chính tả, vẫn học các cặp số cộng, vẫn học các mốc thời gian. Cái thay đổi là những dữ kiện ấy dùng để làm gì. Chúng là cái sàn, không phải tòa nhà.

Chúng tôi nói thẳng điều này vì nhiều gia đình ở Việt Nam đã học trong những hệ thống xây trên nền học thuộc, và đang được các trường nói rằng đó là một sai lầm. Đó không phải sai lầm. Đó là chưa đủ.

Cách này có thuộc riêng một chương trình nào không?

Cụm từ này được nhắc tới nhiều nhất bởi những trường theo một chương trình quốc tế cụ thể, khiến một số phụ huynh nghĩ rằng cách tiếp cận ấy thuộc về chương trình đó. Không phải vậy.

Dạy học dựa trên khái niệm là một dòng tư tưởng giáo dục có trước mọi chương trình quốc tế hiện nay, và nó được đưa vào Chương trình Quốc gia Anh một cách rất rõ ràng. Từ ngữ có khác nhau. Thực hành thì không.

Những gì viết dưới đây không phải bản phóng tác từ ý tưởng của ai khác. Đó chính là cách chương trình Anh quốc được xây nên.

Trong chương trình Anh quốc

concept-based learning

Chương trình quốc gia của Bộ Giáo dục Anh không chỉ liệt kê nội dung cần dạy. Nó chỉ rõ lối tư duy mà nội dung ấy phải nuôi dưỡng, và nó quay lại cùng những khái niệm ở mức độ ngày càng sâu.

Toán học: dạy học làm chủ

Dạy học làm chủ là một chủ trương về khái niệm, không phải về tốc độ. Một đứa trẻ làm chủ giá trị theo vị trí sẽ hiểu vì sao vị trí của một chữ số làm thay đổi giá trị của nó, nhờ đó sau này xử lý được số thập phân, ký hiệu khoa học và phép ước lượng. Tốc độ là thứ yếu, chiều sâu mới là điều quan trọng. Sự thành thạo các dữ kiện được coi là điều kiện có sẵn, rồi mới xây tiếp lên.

Lịch sử: những khái niệm bậc hai

Chương trình gọi tên chúng trực tiếp: nguyên nhân và hệ quả, thay đổi và tiếp nối, tương đồng và khác biệt, ý nghĩa lịch sử. Đây không phải chủ đề. Học sinh không được yêu cầu nhớ khái niệm nhân quả, mà được yêu cầu sử dụng nó. Đó chính là dạy theo khái niệm dưới một cái tên khác.

Khoa học: làm việc theo cách của nhà khoa học

Xuyên suốt mọi Key Stage, học sinh phải đặt giả thuyết, thiết kế một thí nghiệm công bằng và lập luận từ bằng chứng. Nội dung thay đổi, còn bộ công cụ khái niệm thì không.

Tiến trình qua các Key Stage

Trẻ gặp lại cùng những khái niệm nhiều lần, ở mức độ trừu tượng ngày càng cao. Ở chương trình Key Stage 1, trẻ khám phá sự thay đổi qua trải nghiệm cụ thể. Tới chương trình Key Stage 3, các em phân tích sự thay đổi như một tiến trình lịch sử. Tới chương trình Key Stage 4, các em được kỳ vọng áp dụng nó vào tư liệu chưa từng gặp. Đây là một vòng xoáy đi lên, và là chủ đích.

Nó có giúp gì cho IGCSE và A Level?

conceptual learning meaning

Nỗi lo hợp lý là dạy theo khái niệm thì dễ chịu nhưng tạo ra những học sinh không làm nổi bài thi.

Hãy nhìn vào chỗ điểm số nằm. Các thang điểm thấp của IGCSE hay A Level thưởng cho khả năng nhớ lại, và nhớ lại thì cần kiến thức. Các thang điểm cao thưởng cho khả năng áp dụng, phân tích và đánh giá: dùng một nguyên lý trên tư liệu lạ, biện minh cho một nhận định, cân nhắc giữa các cách giải thích cạnh tranh nhau. Những thang điểm ấy không thể học thuộc mà có được.

Một học sinh có dữ kiện mà không có khái niệm sẽ chạm trần ở khoảng giữa thang điểm. Một học sinh có khái niệm mà không có dữ kiện thì không bao giờ khởi động được. Điểm số được tạo ra bởi cả hai.

Vận hành trong lớp học ra sao

Hỗ trợ tại nhà thế nào

Tại ABCIS

benefits of conceptual learning

Tại Trường Quốc tế ABC (ABCIS), học tập theo khái niệm là một phần của đời sống học đường mỗi ngày, không chỉ là lý thuyết. Là trường áp dụng hệ thống giáo dục Anh quốc tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhà trường chú trọng sự thấu hiểu sâu chứ không phải việc ghi nhớ bề mặt.

Chúng tôi đạt bốn kỳ kiểm định BSO Outstanding liên tiếp, gần nhất vào tháng 1 năm 2024, và được Cambridge International cùng AQA công nhận. Mỗi năm, hơn 95% học sinh tốt nghiệp của chúng tôi vào đại học ở khắp nơi trên thế giới.

Nếu bạn đang tìm hiểu về việc chọn trường quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh, hãy cân nhắc xem học tập theo khái niệm có thể định hình hành trình của con bạn ra sao. Liên hệ ABCIS hôm nay để tìm hiểu cách một nền giáo dục dựa trên sự tìm tòi có thể đồng hành với con bạn từ bây giờ và về sau.

Biết mọi thứ, và biết chúng có nghĩa gì

Học tập theo khái niệm không phải sự chối bỏ tính chặt chẽ. Nó chính là mục đích của sự chặt chẽ. Một đứa trẻ học thuộc rất nhiều mà không hiểu gì là một đứa trẻ bị phục vụ tệ, và một đứa trẻ được dạy để trầm trồ trước những ý tưởng lớn mà chưa bao giờ học được điều gì khó cũng vậy.

Hãy đặt lịch tham quan trường và đề nghị một giáo viên cho bạn xem cùng một khái niệm được dạy trong hai môn khác nhau. Nếu họ làm được, bạn đã có câu trả lời của mình.

Câu hỏi thường gặp

1. Nói đơn giản thì học tập theo khái niệm là gì?

Đó là dạy những ý tưởng nằm dưới các dữ kiện, để trẻ dùng được chúng cho những bài toán chưa từng gặp. Phép thử là khả năng chuyển giao: các em có áp dụng được ý tưởng ấy ở nơi nó không được dạy hay không?

2. Học theo khái niệm khác học thuộc ở đâu?

Học thuộc xây khả năng nhớ lại trôi chảy những dữ kiện cụ thể. Học theo khái niệm xây sự thấu hiểu có thể chuyển giao. Hai thứ không đối lập và cũng không thay thế nhau. Khả năng nhớ lại làm cho tư duy khái niệm trở nên khả thi, vì một trí óc đang bận với phép tính thì không còn chỗ cho việc lập luận.

3. Con tôi có còn phải học thuộc không?

Có, và ngôi trường nào nói ngược lại là đang nói quá. Bảng cửu chương, các cặp số cộng, chính tả và từ vựng cốt lõi vẫn cần trở nên tự động. Khác biệt nằm ở chỗ những dữ kiện ấy dùng để làm gì: chúng là cái sàn đứa trẻ đứng lên để với tới thứ cao hơn, chứ không phải tòa nhà.

4. Cách này chỉ có ở một số chương trình quốc tế phải không?

Không. Dạy học dựa trên khái niệm có trước các chương trình quốc tế hiện nay và không thuộc sở hữu của chương trình nào. Chương trình Quốc gia Anh được xây trên nền đó một cách rõ ràng, qua cách dạy làm chủ trong toán học, các khái niệm bậc hai như nguyên nhân và hệ quả trong lịch sử, và cách làm việc của nhà khoa học trong môn khoa học. Từ ngữ khác nhau giữa các hệ thống, thực hành thì không.

5. Nó có giúp cho kết quả IGCSE và A Level không?

Đó chính là chất liệu làm nên các thang điểm cao nhất. Thang điểm thấp thưởng cho khả năng nhớ lại, vốn đòi hỏi kiến thức. Thang điểm cao thưởng cho khả năng áp dụng, phân tích và đánh giá trên tư liệu lạ, và những điều đó không thể học thuộc mà có. Học sinh cần cả hai: có dữ kiện mà không có khái niệm thì tắc ở giữa bài, có khái niệm mà không có dữ kiện thì không bắt đầu được.

6. Sự thấu hiểu theo khái niệm được đánh giá ra sao?

Bằng cách đưa cho học sinh một bài toán chưa từng gặp và quan sát xem em có nhận ra bản chất của nó hay không. Ngoài các bài kiểm tra theo chương trình, những công cụ đo tư duy như CAT4 và GL Assessment đo cách nghĩ chứ không đo mức độ bao phủ nội dung, và đó là một câu hỏi khác với việc đứa trẻ có ôn bài hay không.

7. Học tập theo khái niệm bắt đầu từ mấy tuổi?

Từ những năm đầu tiên, dưới dạng cụ thể. Một đứa trẻ đang phân loại đồ vật theo hình dạng là đang làm việc với các phạm trù. Thứ thay đổi theo tuổi là mức độ trừu tượng: tới Key Stage 4, chính đứa trẻ ấy được kỳ vọng áp dụng một khái niệm vào tư liệu lạ mà không cần ai chỉ ra nên dùng khái niệm nào.