Hầu hết phụ huynh đều mong con mình biết tôn trọng các nền văn hóa khác. Nhưng ít người biết kỹ năng ấy thực sự trông như thế nào, hay xuất hiện vào lúc nào.
Nhận thức đa văn hóa không phải một đặc điểm mà đứa trẻ hoặc có hoặc không. Nó phát triển theo từng giai đoạn, và khởi đầu ở một nơi khá bất ngờ: từ việc hiểu chính văn hóa của mình, chứ không phải văn hóa của người khác.
Bài viết giải thích nhận thức đa văn hóa là gì, khác thế nào với sự nhạy cảm văn hóa và năng lực liên văn hóa, phát triển ra sao khi trẻ lớn lên, và làm sao để bạn nhận ra con mình đang hình thành kỹ năng này.
Mục lục
- Những điểm chính
- Nhận thức đa văn hóa là gì?
- Biểu hiện trong đời sống hằng ngày
- Nhận thức, nhạy cảm, năng lực và an toàn văn hóa
- Bốn cấp độ nhận thức văn hóa
- Nhận thức đa văn hóa phát triển theo độ tuổi
- Vì sao kỹ năng này thiết yếu cho tương lai của con
- Những bước thực tế để bồi đắp
- Câu chuyện riêng của các gia đình tại Việt Nam
- Cách ABCIS xây dựng nhận thức đa văn hóa
- Câu hỏi thường gặp
Những điểm chính
- Nhận thức đa văn hóa là khả năng nhìn ra rằng văn hóa của mình chỉ là một trong nhiều nền văn hóa, và người khác nhìn thế giới theo cách khác.
- Đây là điểm khởi đầu của một tiến trình: nhận thức, nhạy cảm, năng lực. Mỗi giai đoạn xây trên giai đoạn trước.
- Kỹ năng phát triển theo những giai đoạn nhận biết được, từ chỗ nhận ra sự khác biệt ở tuổi mầm non đến chỗ tự xét lại định kiến của bản thân ở tuổi vị thành niên.
- Trẻ hình thành kỹ năng này sớm thường giao tiếp tốt hơn, kết bạn bền hơn và thích nghi với môi trường mới dễ dàng hơn.
- Phụ huynh có thể đánh giá bằng cách quan sát: con tò mò hay phán xét, con đặt mình vào vị trí người khác hay mặc định theo suy nghĩ sẵn có.
- Tại Trường Quốc tế ABC (ABCIS), chúng tôi bồi đắp kỹ năng này qua một cộng đồng đa quốc gia thực sự, không phải qua một tiết học.
Nhận thức đa văn hóa là gì?
Nhận thức đa văn hóa là việc nhìn ra rằng niềm tin, thói quen và giá trị của chính mình được hình thành bởi văn hóa, và của người khác được hình thành theo cách khác. Khái niệm này có hai nửa, và phần lớn mọi người chỉ nghĩ đến một nửa.
Nửa hướng ra ngoài thì quen thuộc. Đó là hiểu rằng người khác ăn món khác, đón những ngày lễ khác và giao tiếp theo cách khác.
Nửa hướng vào trong mới là phần thường bị bỏ qua. Nhận thức đa văn hóa bắt đầu từ việc nhìn rõ văn hóa của chính mình, thay vì mặc định coi đó là chuẩn trung tính. Một đứa trẻ cho rằng cách của gia đình mình đơn giản là bình thường thì chưa thể nhận ra đó cũng là một nền văn hóa.
Đó là lý do nhận thức đa văn hóa được coi là nền móng của sự thấu hiểu liên văn hóa. Trung tâm Quốc gia về Năng lực Văn hóa thuộc Đại học Georgetown xem đây là yếu tố đầu tiên và thiết yếu, thiếu nó thì những kỹ năng còn lại không thể hình thành.
Biểu hiện trong đời sống hằng ngày
Một đứa trẻ có nhận thức đa văn hóa sẽ bắt đầu quan sát và đặt câu hỏi thay vì mặc định. Con có thể thắc mắc vì sao bạn mình mang món ăn khác vào bữa trưa, vì sao gia đình một bạn cùng lớp đón lễ hội mà con chưa từng nghe tới, hay vì sao nhà khác có quy định khác về việc đi giày, giờ ăn hoặc cách chào người lớn.
Thay đổi tuy nhỏ nhưng rất đáng kể. Câu hỏi chuyển từ "kỳ lạ quá" thành "khác thật đấy, không biết vì sao nhỉ".
Nhận thức, nhạy cảm, năng lực và an toàn văn hóa
Bốn thuật ngữ này thường bị dùng thay thế cho nhau, và điều đó không đúng. Chúng mô tả một tiến trình.
- Nhận thức văn hóa: nhìn ra rằng có những khác biệt văn hóa, kể cả của chính mình. Ví dụ: đứa trẻ nhận ra bạn cùng lớp đón Tết theo cách khác.
- Nhạy cảm văn hóa: trân trọng những khác biệt ấy và điều chỉnh thái độ của mình. Ví dụ: đứa trẻ tránh nói món ăn của nền văn hóa khác là "kỳ cục".
- Năng lực liên văn hóa: hành xử hiệu quả trong môi trường đa văn hóa. Ví dụ: đứa trẻ biết điều chỉnh cách làm việc trong nhóm dự án có nhiều quốc tịch.
- An toàn văn hóa: tạo ra môi trường nơi người khác cảm thấy mình thuộc về. Ví dụ: đứa trẻ khiến bạn mới chuyển đến thấy được đón nhận, chứ không phải chỉ được chấp nhận cho có.
Nhận thức đến trước. Thiếu nó thì các giai đoạn sau không thể phát triển. Vì vậy, mục tiêu với một đứa trẻ nhỏ không phải là năng lực, mà là khả năng nhận ra.
Bốn cấp độ nhận thức văn hóa
Một mô hình được dùng rộng rãi mô tả nhận thức văn hóa đi qua bốn cấp độ. Mô hình này hữu ích với phụ huynh vì nó giải thích vì sao trẻ đôi khi có vẻ thụt lùi khi lần đầu tiếp xúc với sự khác biệt.
- Chưa biết là mình chưa biết. Đứa trẻ không ý thức được rằng có những cách sống khác. Văn hóa của con đơn giản là "mọi thứ vốn thế".
- Biết là mình chưa biết. Con nhận ra có khác biệt nhưng hiểu sai. Giai đoạn này thường biểu hiện qua sự lúng túng hoặc những câu hỏi thẳng đến mức vụng về.
- Biết cách ứng xử nhưng phải cố gắng. Con xoay xở được với sự khác biệt, nhưng cần chú tâm và nỗ lực có ý thức.
- Ứng xử tự nhiên. Việc tương tác liên văn hóa trở nên tự nhiên, không cần suy nghĩ có chủ đích.
Cấp độ hai là nơi phần lớn hiểu lầm xảy ra. Đây cũng là giai đoạn hầu hết trẻ đi qua vào khoảng sáu đến chín tuổi. Nhìn nhận đó là tiến bộ thay vì thô lỗ sẽ thay đổi cách bạn phản ứng.
Nhận thức đa văn hóa phát triển theo độ tuổi
Nhận thức đa văn hóa không được dạy trong một tiết học. Nó hình thành dần dần, và điều bạn nên kỳ vọng cũng thay đổi theo tuổi.
- 3 đến 5 tuổi (bậc mầm non). Trẻ nhận ra khác biệt nhìn thấy được: màu da, mái tóc, món ăn, ngôn ngữ. Trẻ chưa phán xét mà đang ghi nhận. Hãy trả lời câu hỏi của con một cách thẳng thắn, không ngại ngùng.
- 5 đến 7 tuổi (Key Stage 1). Trẻ bắt đầu hình thành nhóm mình và nhóm khác. Đây là lúc sự loại trừ vô tình có thể xuất hiện. Cũng là thời điểm thích hợp để giới thiệu ý niệm rằng "khác" không có nghĩa là "kém hơn".
- 7 đến 11 tuổi (Key Stage 2). Trẻ đã có thể giữ hai góc nhìn cùng lúc. Những câu hỏi đặt mình vào vị trí người khác bắt đầu thực sự hiệu quả: "Con nghĩ bạn ấy cảm thấy thế nào?"
- 11 đến 14 tuổi (Key Stage 3). Thiếu niên bắt đầu tự xét lại văn hóa của mình, đôi khi khá gay gắt. Một số em thấy không thoải mái với truyền thống gia đình. Điều đó gây khó chịu, nhưng cũng chính là nửa hướng vào trong của nhận thức đa văn hóa đang đến đúng hẹn.
- Từ 14 tuổi trở lên. Học sinh nhận ra được thiên kiến trong chính mình, hiểu định kiến hình thành ra sao, và đối diện được với những câu hỏi thực sự khó về bản sắc và sự thuộc về.
Vì sao nhận thức đa văn hóa thiết yếu cho tương lai của con
Trong thế giới toàn cầu hóa hôm nay, nhận thức đa văn hóa không còn là điều tùy chọn. Kỹ năng này giúp trẻ thành công trong học tập, trong quan hệ xã hội và cả về sau. Lợi ích của nó rất thực tế chứ không trừu tượng.
- Giao tiếp liên văn hóa tốt hơn. Trẻ học cách đọc cả lối nói gián tiếp lẫn trực tiếp, và nhận ra những tín hiệu phi ngôn ngữ vốn khác nhau giữa các nền văn hóa. Điều này ngăn được phần lớn hiểu lầm thường ngày.
- Sự hòa nhập và cảm giác thuộc về. Trẻ hiểu sự khác biệt thường sẵn lòng đón nhận người khác hơn, và bản thân cũng dễ cảm thấy được đón nhận hơn. Điều này gắn chặt với kỹ năng xã hội cho trẻ và trí tuệ cảm xúc (EQ).
- Ít định kiến hơn. Định kiến hình thành nhanh nhất ở nơi không có tiếp xúc. Việc tiếp xúc trực tiếp, bình thường và hằng ngày với bạn bè từ nền tảng khác là cách đáng tin cậy nhất để ngăn điều đó.
Nhận thức đa văn hóa cũng là nền cho tư duy công dân toàn cầu mà học sinh cần cho con đường vào đại học quốc tế và sự nghiệp sau này. Chúng tôi bàn kỹ hơn về chủ đề đó trong một bài riêng.
Những bước thực tế để bồi đắp nhận thức đa văn hóa
Những hành động nhỏ và đều đặn quan trọng hơn nhiều so với những cử chỉ lớn lao.
- Xử lý định kiến một cách bình tĩnh. Đừng để một lời khái quát trôi qua, nhưng cũng đừng làm con xấu hổ vì đã nói ra. Hãy hỏi con nghe ý đó từ đâu.
- Trả lời câu hỏi một cách thẳng thắn. Khi con hỏi vì sao ai đó khác mình, hãy trả lời đúng sự thật và không tỏ ra khó xử. Phản ứng của bạn dạy con nhiều hơn cả câu trả lời.
- Biến việc tiếp xúc thành chuyện bình thường. Món ăn, âm nhạc, phim ảnh, lễ hội và tình bạn từ những nền văn hóa khác phát huy tác dụng tốt nhất khi chúng là thường nhật chứ không phải dịp đặc biệt.
- Đặt câu hỏi về góc nhìn. "Con nghĩ bạn ấy nhìn chuyện đó thế nào?" là câu hỏi hữu ích nhất mà một phụ huynh có thể lặp lại.
- Gọi tên văn hóa của chính mình. Hãy nói về truyền thống của gia đình bạn như những truyền thống. Đây chính là cách bồi đắp nửa hướng vào trong.
Câu chuyện riêng của các gia đình tại Việt Nam
Các gia đình tại TP.HCM tiếp cận vấn đề này từ hai hướng khác nhau.
Với gia đình nước ngoài, con cái thường thuộc nhóm mà các nhà nghiên cứu gọi là trẻ em văn hóa thứ ba. Các em không hoàn toàn thuộc về quê hương trên hộ chiếu, cũng không hoàn toàn thuộc về Việt Nam. Điều này có thể tạo nên sức mạnh thật sự, nhưng cũng kèm theo sự phân vân thật sự về bản sắc. Những đứa trẻ ấy cần được giúp gọi tên trải nghiệm của mình, thay vì được bảo rằng đơn giản là hãy thấy như ở nhà tại mọi nơi.
Với gia đình Việt Nam, có một nỗi lo chân thành mà ít khi được nói ra: liệu học chương trình quốc tế có làm con xa rời văn hóa của chính mình hay không.
Đây là câu hỏi chính đáng và xứng đáng có câu trả lời thẳng thắn. Nhận thức đa văn hóa không làm phai nhạt bản sắc văn hóa. Nó cần đến bản sắc ấy. Một đứa trẻ không thể nhận ra văn hóa của mình là một trong nhiều nền văn hóa nếu chưa hiểu rõ chính nó. Trên thực tế, những học sinh giao tiếp tự tin nhất giữa các nền văn hóa thường là những em có ý thức vững vàng nhất về nơi mình xuất phát.
Mục tiêu không phải là một đứa trẻ không thuộc về đâu cả. Mục tiêu là một đứa trẻ có thể thuộc về nhiều hơn một nơi.
Cách chúng tôi xây dựng nhận thức đa văn hóa tại Trường Quốc tế ABC
Tại Trường Quốc tế ABC (ABCIS), nhận thức đa văn hóa không phải chủ đề chúng tôi dạy một lần. Đó là điều kiện của đời sống hằng ngày trong lớp học.
Học sinh của chúng tôi đến từ nhiều quốc tịch và ngồi cạnh nhau mỗi ngày. Sự tiếp xúc bình thường, lặp đi lặp lại ấy có tác dụng lớn hơn bất kỳ tiết học đơn lẻ nào.
Chúng tôi bồi đắp thêm một cách có chủ đích:
- House Teams. Mọi học sinh đều thuộc một trong bốn nhà: Dalat Dragons, Hanoi Hornets, Mekong Monsters hoặc Saigon Serpents. Các nhà trộn lẫn khối lớp và quốc tịch, nhờ đó việc hợp tác vượt qua khác biệt trở thành chuyện thường ngày.
- Mô phỏng Liên Hợp Quốc (MUN). Học sinh nghiên cứu và đại diện cho những quốc gia không phải nước mình. Việc bảo vệ một lập trường mà mình không tự chọn là một trong những bài tập đặt mình vào vị trí người khác hiệu quả nhất.
- The International Award. Chương trình phỏng theo Duke of Edinburgh dành cho học sinh Year 9 đến Year 13, đặt các em vào những bối cảnh xa lạ, nơi nhận thức đa văn hóa được thực hành chứ không chỉ được bàn luận.
- Các sự kiện FOBISIA. Học sinh của chúng tôi đi thi đấu và giao lưu cùng bạn bè từ các trường quốc tế Anh quốc khắp châu Á.
Nhà trường đạt bốn kỳ thanh tra BSO liên tiếp xếp loại Outstanding, gần nhất vào tháng 1 năm 2024, và được kiểm định bởi Cambridge International và AQA. Mỗi năm, hơn 95% học sinh tốt nghiệp của chúng tôi vào đại học ở nhiều nơi trên thế giới, những môi trường mà kỹ năng này được mặc định là phải có.
Bạn có thể đọc thêm về môi trường học tập tích cực trên thực tế trông ra sao, hoặc về những lý do rộng hơn khiến các gia đình cân nhắc có nên cho con học trường quốc tế.
Nuôi dưỡng một đứa trẻ có nhận thức đa văn hóa
Nhận thức đa văn hóa là một quá trình dài, không phải một cột mốc. Nó bắt đầu khi đứa trẻ nhận ra cách làm của mình chỉ là một cách, không phải cách duy nhất, và tiếp tục sâu thêm suốt phần đời còn lại.
Bạn không cần dạy điều này trong một cuộc trò chuyện. Bạn cần làm cho sự khác biệt trở nên bình thường, trả lời câu hỏi một cách trung thực, và để con thấy chính bạn cũng đang làm như vậy.
Đặt lịch tham quan ABCIS để thấy một lớp học đa quốc gia thực sự trông như thế nào vào một ngày thứ Ba bình thường.
- Cơ sở Trung Sơn: Số 152-158, Đường số 1, Trung Sơn, xã Bình Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Cơ sở Nhà Bè: Số 2, Đường số 9, Tân An Huy, xã Nhà Bè, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Điện thoại: +84 (0)28 7308 1828
- Email: office@theabcis.com
Câu hỏi thường gặp về nhận thức đa văn hóa ở trẻ
1. Nhận thức đa văn hóa khác gì năng lực liên văn hóa?
Nhận thức đa văn hóa là hiểu rằng các nền văn hóa khác nhau và nhận ra những khác biệt ấy. Năng lực liên văn hóa đi xa hơn một bước, khi áp dụng hiểu biết đó vào tương tác thực tế, biết điều chỉnh hành vi và cách giao tiếp để làm việc hiệu quả với người khác.
2. Nhận thức đa văn hóa khác gì sự nhạy cảm văn hóa?
Nhận thức là nhìn ra sự khác biệt. Nhạy cảm là trân trọng khác biệt ấy và điều chỉnh thái độ tương ứng. Một đứa trẻ có thể nhận ra bạn cùng lớp ăn món khác mà vẫn chưa đủ tinh tế trong cách bình luận về điều đó.
3. Nhận thức đa văn hóa hình thành ở trẻ vào độ tuổi nào?
Trẻ nhận ra khác biệt nhìn thấy được từ khoảng ba tuổi. Khả năng đặt mình vào vị trí người khác trở nên ổn định vào khoảng bảy đến mười một tuổi. Khả năng tự xét lại văn hóa của mình thường xuất hiện ở đầu tuổi vị thành niên.
4. Làm sao biết con tôi có nhận thức đa văn hóa?
Hãy để ý xem con tò mò hay phán xét, và xem con có mô tả được văn hóa của chính mình như một nền văn hóa hay không. Đứa trẻ hỏi vì sao, thay vì tuyên bố điều gì đó là kỳ lạ, đang phát triển tốt.
5. Bốn cấp độ nhận thức văn hóa là gì?
Chưa biết là mình chưa biết, biết là mình chưa biết, biết cách ứng xử nhưng phải cố gắng, và ứng xử tự nhiên. Phần lớn trẻ đi qua cấp độ hai trong khoảng sáu đến chín tuổi, cũng là lúc những câu hỏi thẳng thừng và hiểu lầm xuất hiện nhiều nhất.
6. Nhận thức đa văn hóa có quan trọng không nếu gia đình không sống ở nước ngoài?
Có. Cộng đồng nào cũng có những nền tảng khác nhau, và trẻ tiếp xúc với ảnh hưởng toàn cầu qua truyền thông dù sống ở đâu. Kỹ năng này áp dụng ở nhà không kém gì ở nước ngoài.
7. Học chương trình quốc tế có làm con xa rời văn hóa Việt Nam không?
Không. Nhận thức đa văn hóa phụ thuộc vào việc hiểu rõ văn hóa của chính mình. Những học sinh có ý thức vững vàng về nguồn cội thường là những em tự tin nhất khi giao tiếp với người khác.
8. ABCIS hỗ trợ nhận thức đa văn hóa như thế nào?
Qua một cộng đồng học sinh đa quốc gia thực sự, hệ thống House Teams, chương trình MUN, The International Award và các sự kiện FOBISIA, song song với chương trình Anh quốc lồng ghép góc nhìn toàn cầu vào các môn học.
