Kỹ năng xã hội là những năng lực con người dùng để giao tiếp, kết nối và tương tác với người khác một cách hiệu quả. Chúng bao gồm cả hành vi bằng lời lẫn không lời, như lắng nghe, thấu cảm, hợp tác và xử lý mâu thuẫn.
Kỹ năng xã hội vững vàng định hình cả kết quả học tập lẫn sức khỏe tinh thần lâu dài. Vậy mà nhiều phụ huynh bỏ qua việc rèn kỹ năng xã hội một cách có hệ thống để chỉ tập trung vào điểm số. Tại Trường Quốc tế ABC (ABCIS), sự trưởng thành về mặt xã hội và cảm xúc nằm ngay giữa mọi trải nghiệm học tập.
Bài viết này điểm qua những thành phần cốt lõi của kỹ năng xã hội, chỉ ra những kỹ năng quan trọng nhất, và chia sẻ những cách đã được kiểm chứng để giúp trẻ lẫn người lớn cải thiện.
Mục lục
- Những điểm chính
- Kỹ năng xã hội là gì?
- Giỏi giao tiếp thật ra nghĩa là gì?
- Tử tế không đồng nghĩa với giỏi kỹ năng xã hội
- Ba kỹ năng ít ai dạy: nhập cuộc, hàn gắn, rút lui
- Kỹ năng xã hội không giống nhau ở mọi nền văn hóa
- 5 thành phần cốt lõi
- Nhút nhát, hướng nội hay đang chật vật? Ba chuyện khác nhau
- Giúp con thế nào
- ABCIS xây kỹ năng này ra sao
- Tử tế thôi là chưa đủ, và đó là tin tốt
- Câu hỏi thường gặp
Những điểm chính
- Kỹ năng xã hội là những năng lực cụ thể dùng để giao tiếp, đọc hiểu người khác và duy trì các mối quan hệ. Chúng được học chứ không phải bẩm sinh.
- Tử tế và giỏi kỹ năng xã hội là hai chuyện khác nhau. Cả hai đều quan trọng, nhưng thường chỉ một trong hai được dạy.
- Các quy tắc xã hội mang tính văn hóa. Một đứa trẻ được dạy cúi mắt trước người lớn không hề thiếu kỹ năng. Em đang dùng một bộ quy tắc khác.
- Khung CASEL nêu năm thành phần: tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, kỹ năng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm.
Kỹ năng xã hội là gì?
Kỹ năng xã hội là những năng lực liên cá nhân cho phép một người giao tiếp, đọc hiểu người khác một cách chính xác, và xây dựng cùng gìn giữ các mối quan hệ.
Chúng gồm những hành vi bằng lời như trò chuyện, giọng điệu và biết lúc nào nên ngừng nói, cùng những hành vi không lời như nét mặt, dáng đứng, khoảng cách và ánh mắt. Chúng bao gồm cả khả năng nhận ra ai đó đang thấy không thoải mái và làm gì đó với điều ấy.
Điều quan trọng là chúng được học. Chúng không phải khí chất và không phải một đặc điểm cố định, nghĩa là một đứa trẻ chưa có chúng không hề khiếm khuyết. Em chỉ đơn giản là chưa được dạy, mà dạy thì lại là việc chúng ta biết cách làm.
Kỹ năng xã hội, kỹ năng sống và kỹ năng mềm
- Kỹ năng xã hội nói riêng về việc tương tác với người khác.
- Kỹ năng sống rộng hơn, bao gồm cả việc tự chăm sóc bản thân, giữ an toàn và quản lý tiền bạc.
- Kỹ năng mềm cũng chính là địa hạt của kỹ năng xã hội, chỉ là được mô tả từ phía nhà tuyển dụng.
Giỏi giao tiếp thật ra nghĩa là gì?
Người giỏi kỹ năng xã hội không phải người nói nhiều nhất trong phòng. Đó là người đọc đúng những gì đang diễn ra và điều chỉnh theo.
Năng khiếu xã hội, một khái niệm liên quan, chỉ khả năng tiếp thu những kỹ năng này chứ không phải mức độ hiện có của chúng. Một đứa trẻ có thể có năng khiếu cao mà kỹ năng thấp, tức là một đứa trẻ chỉ đơn giản chưa được dạy. Đó là tình huống hoàn toàn khác với một đứa trẻ vẫn chật vật dù đã được hướng dẫn, và không nên lẫn lộn hai trường hợp này.
Giỏi kỹ năng xã hội nghĩa là làm được những việc sau: bước vào một cuộc trò chuyện mà không làm gián đoạn nó, nhận ra khi người kia muốn đi, không đồng tình mà không làm hỏng mối quan hệ, và hàn gắn khi mọi thứ đi sai. Việc cuối cùng là việc hiếm nhất và quý nhất.
Tử tế không đồng nghĩa với giỏi kỹ năng xã hội
Đây mới là câu hỏi mà phụ huynh thật sự mang tới, thường hỏi với chút ngại ngùng: con tôi rất ngoan, sao chẳng ai gọi con đi chơi?
Câu trả lời hơi khó nghe và nó không liên quan tới nhân cách. Đời sống xã hội vận hành bằng một loạt thao tác rất cụ thể, và sự ấm áp không tự động cung cấp những thao tác ấy.
| Thao tác | Nó đòi hỏi điều gì | Vì sao chỉ tử tế thì chưa đủ |
|---|---|---|
| Nhập vào một nhóm đang chơi | Quan sát trước, hiểu ra trò đang chơi là gì, rồi góp vào đúng thứ đang diễn ra. | Đứa trẻ tử tế hỏi cho tớ chơi với và trao cho cả nhóm cơ hội từ chối. Đứa trẻ có kỹ năng thì đơn giản là bắt tay vào giúp. |
| Đọc bầu không khí | Nhận ra giọng điệu, thời điểm, và ai đang không thấy vui với chuyện này. | Sự ấm áp mà thiếu khả năng quan sát sẽ khiến đứa trẻ cứ tiếp tục trong khi mọi người đều muốn em dừng lại. |
| Hàn gắn sau một rạn nứt | Gọi tên chuyện đã xảy ra, không quỵ lụy mà cũng không biện hộ. | Đứa trẻ tử tế thì xin lỗi. Đứa trẻ có kỹ năng thì xin lỗi đúng chỗ cần xin lỗi, rồi đi tiếp thay vì cứ day dứt mãi. |
| Rời khỏi một cuộc trò chuyện | Kết lại một cách ấm áp rồi đi. | Trẻ tử tế thường không rời đi được, và thành ra người mà chẳng ai thoát ra nổi. |
Hãy nhìn lại dòng đầu tiên, bởi nó giải thích được nhiều nỗi cô đơn tuổi thơ hơn bất cứ điều gì khác trên trang này. Những đứa trẻ đang chơi không muốn dừng lại để tổ chức một buổi thử vai. Đứa trẻ quan sát, hiểu ra trò chơi, rồi nhập vào như thể mình vẫn ở đó từ đầu, không hề ranh mãnh. Em đang khéo, và cái khéo đó có thể dạy được chỉ trong một buổi chiều.
Ba kỹ năng ít ai dạy: nhập cuộc, hàn gắn, rút lui
Nhập cuộc
Hãy quan sát một lát. Hiểu ra trò đang chơi là gì. Rồi góp vào đúng trò đó như nó đang diễn ra, thay vì xin phép hay đề xuất một trò mới. Câu cho tớ chơi với đẩy quyết định về phía nhóm. Việc nhặt quả bóng lên và chuyền đi thì không.
Hàn gắn
Giận nhau không phải là thất bại về kỹ năng xã hội. Không quay lại được sau đó mới là. Việc hàn gắn có ba phần: gọi tên chuyện đã xảy ra, nói rõ mình đã sai ở điểm cụ thể nào, rồi chuyển sang chuyện khác. Những đứa trẻ xin lỗi quá nhiều thì mắc kẹt trong vết rạn, còn những đứa không bao giờ xin lỗi thì không bao giờ trở lại được. Điều này gắn rất chặt với trí tuệ cảm xúc, và nó dạy được.
Rút lui
Một cuộc trò chuyện không kết thúc được là một cuộc trò chuyện chẳng ai muốn bắt đầu. Dạy trẻ một cách rời đi thật ấm áp nghe có vẻ vụn vặt. Nó lại chính là một trong những lý do khiến những đứa trẻ khác chọn bước tới gần em.
Kỹ năng xã hội không giống nhau ở mọi nền văn hóa
Gần như mọi thứ viết về kỹ năng xã hội đều viết như thể chỉ có một cách cư xử đúng. Không phải vậy, và các gia đình ở Thành phố Hồ Chí Minh hiểu điều này rõ hơn phần lớn mọi người.
Một đứa trẻ Việt Nam cúi mắt xuống khi thầy cô nói chuyện với mình không hề né tránh và cũng không thiếu tự tin. Em đang tỏ ra lễ phép, đúng như em được dạy. Trong một lớp học Anh quốc, chính hành vi đó có thể bị đọc thành sự thờ ơ. Không cách đọc nào là ngớ ngẩn cả. Chỉ là các quy tắc khác nhau.
Điều tương tự cũng đúng với việc cắt lời, với việc công khai không đồng tình với người lớn, với việc nói không một cách thẳng thắn thay vì làm cho nó nhẹ đi, và với khoảng cách bạn giữ với người đang nói chuyện cùng. Đây là những quy ước, không phải những phẩm hạnh.
Mục tiêu không phải là thay bộ quy tắc này bằng bộ kia. Mục tiêu là thành thạo cả hai và biết mình đang ở trong căn phòng nào. Đó là một kỹ năng thật sự, một kỹ năng mà những đứa trẻ lớn lên trong môi trường đơn văn hóa hiếm khi có được, và là một lợi thế rất thực của môi trường quốc tế, đa văn hóa.
Một đứa trẻ chuyển được qua lại giữa các lối ứng xử không hề đánh mất văn hóa của mình. Em đã có thêm một nền văn hóa nữa.
5 thành phần cốt lõi
Tổ chức Hợp tác vì Học tập Học thuật, Xã hội và Cảm xúc (CASEL) nêu ra năm năng lực. Đây vẫn là khung hữu ích nhất hiện có, và khác với nhiều thứ đang lan truyền về sự phát triển của trẻ, khung này có cơ sở thật.
- Tự nhận thức. Nhận ra cảm xúc của chính mình và cách nó đang ảnh hưởng tới hành vi của mình ngay lúc này.
- Tự quản lý. Điều tiết những thôi thúc và hồi phục sau khi bực bội. Gắn với việc quản lý căng thẳng.
- Nhận thức xã hội. Đọc hiểu người khác, kể cả những người có quy tắc ứng xử khác mình.
- Kỹ năng quan hệ. Tạo dựng và giữ gìn các kết nối. Đây là nơi việc kết bạn và lắng nghe tích cực thuộc về.
- Ra quyết định có trách nhiệm. Cân nhắc hậu quả trước khi hành động.
Làm việc trong một nhóm là chuyện liên quan nhưng riêng biệt, với những kiểu hỏng hóc của riêng nó. Chúng tôi nói về điều đó trong bài kỹ năng làm việc nhóm.
Nhút nhát, hướng nội hay đang chật vật? Ba chuyện khác nhau
Phụ huynh liên tục gộp ba khái niệm này làm một, và sự nhầm lẫn ấy gây ra không ít khổ tâm.
- Một đứa trẻ hướng nội thấy việc tiếp xúc với người khác làm mình mệt và cần thời gian hồi lại sau đó. Em có thể rất khéo léo về xã hội. Ở đây không có gì cần sửa cả.
- Một đứa trẻ nhút nhát muốn được tiếp xúc nhưng lại lo lắng về điều đó. Các em thường có sẵn kỹ năng nhưng không với tới được khi bị áp lực. Thứ giúp được là tập dượt và luyện trong những tình huống ít rủi ro.
- Một đứa trẻ thiếu kỹ năng có thể vừa muốn tiếp xúc, vừa chẳng thấy lo lắng gì đặc biệt, và chỉ đơn giản là không biết phải làm thế nào. Thứ giúp được là dạy trực tiếp.
Ba trường hợp này cần ba cách xử lý khác nhau. Dạy thêm cho một đứa trẻ nhút nhát, hay trấn an thêm cho một đứa trẻ thiếu kỹ năng, đều chẳng đi tới đâu.
Khi nào nên tìm tư vấn
Nếu một đứa trẻ liên tục không đọc được nét mặt người khác, thấy rất khổ sở với sự thay đổi, không tìm cách chia sẻ niềm vui với người khác, và điều này ổn định qua nhiều bối cảnh và kéo dài hàng tháng chứ không phải vài tuần, thì đó là điều đáng trao đổi với chuyên viên tham vấn học đường hoặc bác sĩ nhi. Không phải vì có gì đó sai, mà vì sự hỗ trợ đúng phải rất cụ thể, và sớm thì tốt hơn. Riêng sự nhút nhát thì không thuộc nhóm này.
Giúp con thế nào
Hãy gọi tên hai bộ quy tắc. Hãy nói thẳng với con về cách mọi việc được làm ở nhà và cách chúng được làm ở trường. Trẻ xử lý chuyện này rất tốt khi nó được nói ra một cách có ý thức.
- Hãy tập dượt thao tác nhập cuộc. Hãy luyện nó theo đúng nghĩa đen. Quan sát, hiểu ra trò chơi, nhập vào trò chơi. Nghe có vẻ giả tạo và nó có tác dụng thật.
- Hãy thuật lại người khác thành lời. Bạn ấy im lặng hẳn khi con nói câu đó. Con nghĩ bạn ấy đang cảm thấy gì? Đây là cách khả năng đặt mình vào chỗ người khác được xây nên, và nó chẳng tốn gì cả.
- Hãy để con chứng kiến việc hàn gắn. Hãy xin lỗi con ngay trước mặt con, một cách đàng hoàng, rồi đi tiếp. Phần lớn trẻ chưa bao giờ thấy một người lớn làm điều này.
- Đừng dàn xếp thay con. Sắp đặt mọi tình bạn là tước đi của con phần luyện tập mà em cần. Chính cảm giác khó chịu sau một lần tiếp cận thất bại mới là bài học.
ABCIS xây kỹ năng này ra sao
Tại Trường Quốc tế ABC (ABCIS), học sinh từ hàng chục quốc tịch cùng học chung một lớp, nghĩa là điểm về văn hóa nói ở trên không phải lý thuyết ở đây. Đó là chuyện của thứ Ba hằng tuần.
Chúng tôi xây kỹ năng xã hội qua những cấu trúc trong đó sự tương tác có mục đích, bởi trẻ không học được cách thương lượng trong chân không.
- House Teams. Dalat Dragons, Hanoi Hornets, Mekong Monsters và Saigon Serpents đặt trẻ bên cạnh những bạn khác khối lớp mà chính các em không chọn. Học cách hòa thuận với những người mình không tự chọn chính là toàn bộ đời sống người lớn.
- Mô phỏng Liên Hợp Quốc (MUN). Học sinh phải công khai bất đồng với những người đang tìm cách đánh bại đề xuất của mình, mà vẫn giữ được sự lịch thiệp. Không có bài tập xã hội nào đòi hỏi hơn thế với một thiếu niên.
- Các sự kiện FOBISIA và chuyến đi của trường. Gặp gỡ học sinh từ những trường quốc tế Anh quốc khác khắp châu Á, xa nhà, nơi mọi lần bắt chuyện đều phải làm lại từ đầu.
Sĩ số nhỏ nghĩa là giáo viên nhận ra được đứa trẻ đang đứng ở rìa nhóm, và đó là điều kiện cần để giúp em. Chúng tôi giữ bốn kỳ thanh tra BSO Outstanding liên tiếp, gần nhất là tháng 1 năm 2024, và được Cambridge International cùng AQA công nhận. Mỗi năm, hơn 95% học sinh tốt nghiệp của chúng tôi vào học tại các trường đại học trên khắp thế giới.
Những gia đình muốn tìm hiểu thêm về đời sống học sinh tại ABCIS xin cứ liên hệ với nhà trường hoặc ghé thăm khuôn viên để trực tiếp cảm nhận môi trường học tập.
- Cơ sở Trung Sơn: #152-158, Đường số 1, Trung Sơn, xã Bình Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Cơ sở Nhà Bè: #2, Đường số 9, Tân An Huy, xã Nhà Bè, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Điện thoại: +84 (0)28 7308 1828
- Email: office@theabcis.com
Tử tế thôi là chưa đủ, và đó là tin tốt
Nếu kỹ năng xã hội là chuyện nhân cách thì sẽ chẳng có mấy điều để làm. Bởi chúng là chuyện kỹ thuật, nên có rất nhiều điều để làm, và phần lớn trong số đó có tác dụng.
Đứa trẻ đứng ở rìa sân chơi thường không phải là đứa trẻ không tử tế, không khỏe hay không được ưa. Em thường chỉ đang chờ ai đó chỉ cho mình cách làm.
Hãy đặt lịch tham quan trường và xem một giờ ra chơi. Nó nói với bạn nhiều về một ngôi trường hơn bất kỳ buổi lễ chào cờ nào.
Câu hỏi thường gặp
Giỏi kỹ năng xã hội nghĩa là gì?
Nghĩa là đọc đúng một tình huống xã hội và điều chỉnh theo, chứ không phải là người tự tin hay nói nhiều nhất trong phòng. Một đứa trẻ giỏi kỹ năng xã hội bước vào cuộc trò chuyện mà không làm gián đoạn nó, nhận ra khi ai đó muốn đi, không đồng tình mà không làm hỏng tình bạn, và hàn gắn khi mọi thứ đi sai.
Năng khiếu xã hội khác gì với kỹ năng xã hội?
Năng khiếu xã hội chỉ khả năng tiếp thu những kỹ năng này, chứ không phải mức độ hiện tại của chúng. Một đứa trẻ có thể có năng khiếu cao mà kỹ năng thấp, nghĩa là em chỉ chưa được dạy. Đó là tình huống rất khác với một đứa trẻ vẫn chật vật dù đã được hướng dẫn, và không nên lẫn lộn hai trường hợp.
Cụ thể gồm những gì?
Gồm việc trò chuyện, giọng điệu và biết lúc nào nên ngừng nói; đọc nét mặt, dáng đứng và ánh mắt; đặt mình vào chỗ người khác; điều tiết sự bực bội của chính mình; giải quyết bất đồng; và những thao tác cụ thể là nhập vào một nhóm, hàn gắn sau một lần giận nhau, và kết lại một cuộc trò chuyện thật ấm áp. Nhóm cuối cùng này hiếm khi được dạy mà lại quan trọng vô cùng.
Con tôi rất ngoan, sao vẫn bị lẻ loi?
Vì tử tế và giỏi kỹ năng xã hội là hai chuyện khác nhau. Nhập vào một nhóm đang chơi, đọc bầu không khí và hàn gắn một rạn nứt đều là những kỹ thuật cụ thể, và một đứa trẻ ấm áp mà không biết chúng thì vẫn có thể bị đứng ngoài. Nguyên nhân đơn lẻ phổ biến nhất là thao tác nhập cuộc: những em xin phép để được chơi thì trao cho cả nhóm cơ hội từ chối, còn những em quan sát, hiểu ra trò chơi rồi cứ thế góp vào thì thường được hòa vào mà chẳng ai nói gì. Điều này học được.
Quy tắc xã hội có giống nhau ở mọi nơi không?
Không, và điều này rất quan trọng với các gia đình ở đây. Việc nhìn vào mắt, cắt lời, công khai bất đồng với người lớn, và mức độ thẳng thắn khi nói không đều khác nhau theo văn hóa. Một đứa trẻ Việt Nam cúi mắt trước thầy cô là đang tỏ ra lễ phép chứ không phải thờ ơ, dù một lớp học Anh quốc có thể đọc thành nghĩa thứ hai. Mục tiêu không phải thay bộ quy tắc này bằng bộ kia mà là thành thạo cả hai và biết mình đang ở trong căn phòng nào.
Con tôi nhút nhát thì có phải là thiếu kỹ năng không?
Nhiều khả năng là không. Nhút nhát nghĩa là muốn tiếp xúc nhưng lo lắng về điều đó, và trẻ nhút nhát thường có sẵn kỹ năng nhưng không với tới được khi bị áp lực. Hướng nội lại là chuyện khác nữa: nghĩa là thấy việc tiếp xúc làm mình mệt chứ không phải làm mình sợ, và nó không cần sửa chữa gì cả. Một khoảng trống kỹ năng thật sự thì trông khác: đứa trẻ có thể muốn tiếp xúc, chẳng thấy mấy lo lắng, và chỉ đơn giản là không biết phải làm gì. Ba trường hợp cần ba cách xử lý khác nhau.
Rèn kỹ năng xã hội có ảnh hưởng tới kết quả học tập không?
Có, và bằng chứng khá vững. Durlak và cộng sự (2011) phân tích 213 chương trình học tập xã hội và cảm xúc với hơn 270.000 học sinh, và ghi nhận mức tăng 11 điểm phần trăm về thành tích học tập so với nhóm đối chứng. Sự phát triển xã hội không lấy đi phần học thuật; một đứa trẻ dám hỏi trước cả lớp và nhận lời sửa mà không thấy xấu hổ là một đứa trẻ học được nhiều hơn.
