Third culture kids (trẻ văn hóa thứ ba) là những đứa trẻ lớn lên bên ngoài nền văn hóa của cha mẹ trong những năm hình thành nhân cách. Các em gắn bó với nhiều nền văn hóa mà không hoàn toàn thuộc về nền văn hóa nào. Thuật ngữ này ra đời từ các nghiên cứu vào thập niên 1950.
Nhiều phụ huynh nghĩ trẻ nhỏ sẽ tự thích nghi. Nhưng hòa nhập nhanh không có nghĩa là cảm thấy như ở nhà. Tại The ABC International School (ABCIS), chúng tôi tin rằng cảm giác thuộc về phải được vun đắp, không thể mặc định là có.
Bài viết này giải thích third culture kids là gì và những trải nghiệm của các em, từ bản sắc đến những lần chia tay lặp lại. Chúng tôi cũng chia sẻ những cách hỗ trợ thiết thực, kể cả khi gia đình trở về nước.
Những điểm chính
- Đây là một trải nghiệm chung, không phải một chẩn đoán. Third culture kids có những điểm giống nhau, nhưng mỗi trẻ đều khác biệt.
- Điểm mạnh là có thật. Ngoại ngữ, khả năng thích nghi và hiểu biết văn hóa thường đến một cách tự nhiên.
- Cái giá cũng có thật. Những lần chia tay lặp lại có thể để lại nỗi buồn mà không ai gọi tên.
- Ra đi trọn vẹn rất quan trọng. Cách gia đình rời đi quyết định trẻ hòa nhập nơi mới tốt đến đâu.
- Trở “về nhà” có thể là khó nhất. Đất nước trên hộ chiếu đôi khi còn xa lạ hơn bất kỳ nơi nào khác.
Third culture kids là gì?
Một third culture kid trải qua nhiều năm phát triển quan trọng bên ngoài nền văn hóa quê hương của cha mẹ. Các em tiếp thu một phần của mọi nơi mình từng sống. Kết quả là một bản sắc không gói gọn trong một quốc gia.
Nguồn gốc của thuật ngữ
Hai nhà xã hội học Ruth Hill Useem và John Useem đặt ra thuật ngữ này vào thập niên 1950. Khi đó, họ nghiên cứu các gia đình Mỹ sống và làm việc tại Ấn Độ.
Sau này, David Pollock và Ruth Van Reken phổ biến khái niệm qua các nghiên cứu và sách của mình. Công trình của họ đến nay vẫn là tài liệu tham khảo chuẩn mực.
Giải thích ba nền văn hóa
- Văn hóa thứ nhất. Văn hóa quê hương của cha mẹ, thường là đất nước trên hộ chiếu.
- Văn hóa thứ hai. Văn hóa của đất nước nơi gia đình đang sống.
- Văn hóa thứ ba. Thế giới chung mà trẻ tự xây dựng giữa hai nền văn hóa, thường cùng những gia đình hay di chuyển khác.
Nền văn hóa thứ ba đó là nơi nhiều trẻ cảm thấy như ở nhà nhất. Đó là một cộng đồng của trải nghiệm, không phải một địa điểm.
Third culture kids và cross-cultural kids khác nhau thế nào?
Ruth Van Reken sau đó mở rộng khái niệm thành “cross-cultural kids” (trẻ đa văn hóa). Thuật ngữ này chỉ bất kỳ đứa trẻ nào lớn lên một cách sâu sắc giữa hai hay nhiều nền văn hóa.
Điều đó bao gồm cả những trẻ chưa từng chuyển đi đâu. Một đứa trẻ mang hai dòng máu, hay học tại trường quốc tế ngay trên đất nước mình, cũng có thể thuộc nhóm này.
Third culture kids tại Việt Nam
TP. Hồ Chí Minh là nơi sinh sống của nhiều nhóm trẻ hay di chuyển toàn cầu khác nhau. Mỗi nhóm có một trải nghiệm riêng.
Gia đình người nước ngoài tại TP. Hồ Chí Minh
Đây là những third culture kids điển hình. Cha mẹ các em chuyển đến đây vì công việc, và nhiều em đã từng sống ở các nước khác.
Gia đình Việt Kiều trở về và những “người nhập cư vô hình”
Con của các gia đình Việt Nam trở về từ nước ngoài, thường gọi là Việt Kiều, đối mặt với một thách thức thầm lặng hơn. Các em trông giống người địa phương, nên mọi người kỳ vọng các em suy nghĩ và cư xử như người địa phương.
Pollock và Van Reken gọi đây là “người nhập cư vô hình” (hidden immigrant). Đứa trẻ cảm thấy mình là người lạ, nhưng không ai xung quanh nhận ra.
Trẻ em Việt Nam học tại trường quốc tế
Một số trẻ Việt Nam chưa từng sống ở nước ngoài. Tuy vậy, các em dành mỗi ngày ở trường bằng tiếng Anh, giữa các bạn đến từ nhiều quốc gia.
Các em là trẻ đa văn hóa theo đúng nghĩa. Hiểu điều này giúp phụ huynh thấy vì sao ở nhà và ở trường có thể giống như hai thế giới khác nhau.
Những điểm mạnh third culture kids phát triển
Ngoại ngữ
Nhiều third culture kids nói được hai ngôn ngữ trở lên. Các em thường học qua cuộc sống hằng ngày chứ không chỉ qua bài học.
Khả năng thích nghi
Những lần chuyển nhà liên tiếp dạy trẻ đọc tình huống mới rất nhanh. Các em sớm nhận ra quy tắc nào được nói ra và quy tắc nào thì không.
Trí tuệ văn hóa
Lớn lên giữa nhiều nền văn hóa giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa vững vàng. Kỹ năng này gắn liền với tư duy công dân toàn cầu mà các trường đại học và nhà tuyển dụng đánh giá cao.
Quan sát trước khi hành động
Nhiều third culture kids là những người quan sát cẩn thận. Trước khi tham gia, các em tìm hiểu cách một nhóm vận hành. Đây là một kỹ năng hữu ích, dù đôi khi trông giống sự nhút nhát.
Những thách thức third culture kids gặp phải
“Bạn đến từ đâu?”
Với phần lớn mọi người, đây là câu hỏi dễ. Với một third culture kid, mọi câu trả lời đều có vẻ chưa trọn vẹn.
Thuộc về mọi nơi mà cũng chẳng thuộc về đâu
Bề ngoài, các em có thể hòa nhập gần như ở bất kỳ đâu. Nhưng sâu bên trong, các em có thể cảm thấy mình không thực sự thuộc về nơi nào.
Những lần chia tay lặp lại và nỗi buồn không tên
Mỗi lần chuyển đi là mất đi bạn bè, nơi chốn, nếp sinh hoạt và đôi khi cả thú cưng hay một ngôn ngữ. Vì việc chuyển đi thường là điều tích cực, mất mát đó dễ bị bỏ qua.
Nỗi buồn không được gọi tên sẽ không biến mất. Nó thường quay lại về sau, vào những lúc không ngờ.
Gốc rễ không yên
Một số third culture kids lớn lên với suy nghĩ cứ vài năm lại chuyển đi một lần. Ở yên một chỗ có thể bắt đầu thấy không thoải mái, ngay cả khi cuộc sống đang tốt đẹp.
Dấu hiệu con có thể đang gặp khó khăn
Thích nghi cần thời gian, và một chút khó khăn là bình thường. Hãy lưu ý nếu những dấu hiệu sau kéo dài:
- Rút lui khỏi các tình bạn mới với thái độ “kết bạn làm gì, rồi cũng chuyển đi”.
- Không chịu nói về nơi ở cũ, hoặc chỉ nói về nơi đó.
- Kết quả học tập hay động lực giảm mạnh sau khi chuyển đến.
- Dễ cáu gắt, thay đổi giấc ngủ hoặc thường xuyên đau đầu không rõ lý do.
Hãy trao đổi sớm với giáo viên hoặc bộ phận chăm sóc học sinh. Nếu tâm trạng buồn bã kéo dài, hãy tìm đến chuyên gia hỗ trợ. Bài viết về chăm sóc sức khỏe tinh thần học sinh của chúng tôi bao quát bức tranh rộng hơn.
Phụ huynh có thể hỗ trợ third culture kids như thế nào?
Giúp con trả lời câu hỏi “Bạn đến từ đâu?”
Hãy cùng con tìm một câu trả lời ngắn mà con thấy đúng với mình. Một câu như “Mình là người Hàn Quốc, nhưng lớn lên ở Việt Nam” là đủ. Rèn luyện kỹ năng tự nhận thức giúp câu hỏi này bớt gây bối rối.
Giữ gìn tiếng mẹ đẻ
Hãy đọc, trò chuyện và xem phim bằng ngôn ngữ của gia đình. Điều đó giữ kết nối với ông bà, và với một phần bản sắc của con.
Tiếng mẹ đẻ vững vàng cũng hỗ trợ việc học bằng tiếng Anh. Chương trình hỗ trợ tiếng Anh EAL tốt ở trường phát huy hiệu quả nhất khi đi cùng tiếng mẹ đẻ.
Ra đi trọn vẹn: Phương pháp RAFT
David Pollock xây dựng một mô hình đơn giản để rời một nơi trọn vẹn. Mô hình gồm bốn bước.
- Hòa giải (Reconciliation). Hàn gắn những mối quan hệ rạn nứt trước khi đi.
- Ghi nhận (Affirmation). Cảm ơn những người quan trọng, và nói rõ điều đó với họ.
- Chia tay (Farewells). Nói lời tạm biệt đàng hoàng với con người, nơi chốn, thú cưng và nếp sinh hoạt.
- Nghĩ về nơi đến (Think destination). Cùng nhau tìm hiểu nơi ở mới trước khi đến.
Vì sao phương pháp này hiệu quả
Những đứa trẻ ra đi trọn vẹn thường hòa nhập tốt hơn ở nơi mới. Những cuộc chia tay dang dở sẽ theo các em đến ngôi trường tiếp theo.
Giữ kết nối với đại gia đình
Những cuộc gọi video đều đặn với ông bà và anh chị em họ cho trẻ một sợi dây ổn định. Sợi dây đó đi xuyên suốt mọi lần chuyển nhà.
Nói thành lời những mất mát
Hãy nói rõ rằng rời đi là điều buồn, ngay cả khi chuyến đi đầy hứng khởi. Trí tuệ cảm xúc (EQ) phát triển khi cảm xúc được gọi tên thay vì bị gạt đi.
Trở “về nhà”: Hồi hương và sốc văn hóa ngược
Khi quê nhà lại thấy xa lạ
Trở về đất nước trên hộ chiếu thường khó hơn bất kỳ lần chuyển đi quốc tế nào. Ai cũng nghĩ đứa trẻ sẽ hòa nhập ngay, nên khó khăn của con không được nhận ra.
Những câu đùa, tiếng lóng và quy tắc xã hội đều có thể thấy lạ lẫm. Hãy xem việc trở về là một lần chuyển nhà, không phải về quê, và chuẩn bị cho nó theo cách tương tự.
Vào đại học ở đất nước trên hộ chiếu
Nhiều third culture kids lần đầu gặp thử thách này khi vào đại học. Các định hướng sau tốt nghiệp trường quốc tế mà các em chọn có thể dẫn đến một đất nước chỉ là của mình trên giấy tờ.
Các hội sinh viên quốc tế thường cho cảm giác quen thuộc hơn các hội sinh viên bản địa. Điều đó là bình thường, và đáng để nói với con trước khi con đi.
Chọn trường nào cho third culture kids?
Ngôi trường phù hợp giúp việc xây dựng cảm giác thuộc về dễ dàng hơn. Một vài câu hỏi sẽ cho phụ huynh biết rất nhiều.
Những câu hỏi nên đặt ra
- Học sinh mới được chào đón và hỗ trợ thế nào?
- Trường có hỗ trợ tiếng Anh và duy trì tiếng mẹ đẻ không?
- Trường xử lý việc học sinh nhập học hay chuyển đi giữa năm ra sao?
- Có những hỗ trợ chăm sóc nào khi trẻ gặp khó khăn?
Bài viết về câu hỏi cần hỏi khi tham quan trường của chúng tôi có thêm nhiều gợi ý. Nếu sắp chuyển trường, bài viết giúp con làm quen với trường mới sẽ hướng dẫn các bước thực tế.
Cách ABCIS hỗ trợ third culture kids
Một cộng đồng ổn định từ 2 đến 18 tuổi
Tại The ABC International School (ABCIS), chúng tôi giảng dạy học sinh từ 2 đến 18 tuổi tại hai cơ sở Trung Sơn và Nhà Bè. Một đứa trẻ có thể ở trong cùng một cộng đồng trường học qua mọi giai đoạn.
Với một third culture kid, sự liên tục như vậy rất hiếm. Nó cho các em một điểm tựa cố định khi mọi thứ khác thay đổi.
Các House mang tên Việt Nam
Các House Teams của chúng tôi mang tên Việt Nam: Dalat Dragons, Hanoi Hornets, Mekong Monsters và Saigon Serpents. Một House cho học sinh mới một đội để thuộc về.
House cũng giúp các em gắn bó với đất nước mình đang sống. Việc giúp con kết bạn ở trường dễ dàng hơn khi có một bản sắc chung để bắt đầu.
Kết nối khu vực qua FOBISIA
Là trường thành viên FOBISIA, học sinh của chúng tôi tham gia các sự kiện cùng các trường quốc tế Anh quốc khắp châu Á. Các em gặp gỡ những bạn đồng trang lứa cũng lớn lên giữa nhiều nền văn hóa.
Lần kiểm định BSO gần nhất của chúng tôi, vào tháng 1 năm 2024, đạt xếp loại Xuất sắc (Outstanding).
Gốc rễ theo con đi khắp nơi
Third culture kids mang theo cả những điểm mạnh thật sự lẫn những mất mát thật sự. Cả hai đều cần được quan tâm.
Hãy gọi tên những lần chia tay, giữ gìn tiếng mẹ đẻ và lên kế hoạch cho mọi lần chuyển đi, kể cả lần trở về. Cảm giác thuộc về có thể được xây dựng ở bất cứ đâu khi có người giúp con xây dựng.
Hãy tìm hiểu ngôi trường của chúng tôi để thấy cách chúng tôi chào đón các gia đình từ khắp nơi trên thế giới. Phụ huynh cũng có thể liên hệ đội ngũ tuyển sinh để trao đổi về việc chuyển trường của con.
- Cơ sở Trung Sơn: Số 152-158, Đường số 1, Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Cơ sở Nhà Bè: Số 2, Đường số 9, Tân An Huy, Xã Nhà Bè, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Điện thoại: +84 (0)28 7308 1828
- Email: office@theabcis.com
Câu hỏi thường gặp
Đó là những đứa trẻ trải qua nhiều năm phát triển quan trọng bên ngoài nền văn hóa của cha mẹ. Các em gắn bó với nhiều nền văn hóa mà không hoàn toàn thuộc về nền văn hóa nào.
Hai nhà xã hội học Ruth Hill Useem và John Useem, vào thập niên 1950. Sau này, David Pollock và Ruth Van Reken phổ biến rộng rãi thuật ngữ này.
Third culture kid là trẻ từng sống bên ngoài nền văn hóa của cha mẹ. Cross-cultural kid là thuật ngữ rộng hơn, chỉ bất kỳ trẻ nào lớn lên một cách sâu sắc giữa nhiều nền văn hóa.
Không. Các em thường có thêm ngoại ngữ, khả năng thích nghi và hiểu biết văn hóa. Các em cũng có thể gặp khó khăn về cảm giác thuộc về và những mất mát lặp lại, cần được hỗ trợ.
Đó là phương pháp bốn bước để rời một nơi trọn vẹn, do David Pollock xây dựng. RAFT viết tắt của Reconciliation (hòa giải), Affirmation (ghi nhận), Farewells (chia tay) và Think destination (nghĩ về nơi đến).
Ai cũng kỳ vọng đứa trẻ trở về sẽ hòa nhập ngay lập tức. Khi các em không làm được, khó khăn đó thường không được nhận ra và không được hỗ trợ.
Nói chính xác thì không, nhưng con có thể là một cross-cultural kid. Trẻ em Việt Nam học tại trường quốc tế thường sống giữa hai nền văn hóa mỗi ngày.
