Hướng nghiệp là sự hỗ trợ giúp bạn xác định mình sẽ làm gì sau khi tốt nghiệp. Quá trình này gồm tự đánh giá bản thân, tìm hiểu các lựa chọn, thu hẹp danh sách và lập kế hoạch. Hướng nghiệp tốt bắt đầu nhiều năm trước khi bạn nộp hồ sơ vào bất kỳ đâu.
Phần lớn học sinh để đến Year 12 mới nghĩ tới. Khi đó, việc chọn môn đã khép lại một số cánh cửa. Tại The ABC International School (ABCIS), chúng tôi bắt đầu cuộc trò chuyện này sớm hơn nhiều.
Bài viết này giải thích hướng nghiệp cho học sinh từ Year 7 đến Year 13. Bạn sẽ tìm thấy các bước thực tế, những sai lầm thường gặp và các lĩnh vực đáng tìm hiểu.
Những điểm chính
- Bắt đầu trước Year 10. Môn học bạn chọn ở tuổi 14 có thể định hình những lựa chọn sau này.
- Bạn không cần câu trả lời cuối cùng. Bạn cần một hướng đi đủ cụ thể để hành động ngay trong học kỳ này.
- Hãy thử, đừng chỉ tìm hiểu. Một tuần trải nghiệm thực tế có giá trị hơn một tháng đọc tài liệu.
- Kỹ năng đi xa hơn chức danh. Nhà tuyển dụng tuyển năng lực, không tuyển danh sách môn học.
- Kế hoạch sinh ra để thay đổi. Điều chỉnh kế hoạch là tiến bộ, không phải thất bại.
Hướng nghiệp cho học sinh là gì?
Hướng nghiệp là sự hỗ trợ có cấu trúc cho một quyết định bạn không thể tìm thấy trong sách giáo khoa. Đó là định hướng, không phải chỉ đạo. Không ai nên đưa sẵn cho bạn một đáp án.
Phần lớn các chương trình tốt đi qua bốn giai đoạn.
- Tự đánh giá. Xác định điểm mạnh, sở thích và giá trị của bản thân.
- Khám phá. Tìm hiểu nghề nghiệp, trò chuyện với người trong nghề, thử làm.
- Thu hẹp lựa chọn. Rút một danh sách dài xuống vài lựa chọn thực tế.
- Lập kế hoạch. Biến lựa chọn đó thành môn học, điểm số và mốc thời gian.
Bạn sẽ đi qua vòng lặp này nhiều lần. Đó chính là cách nó vận hành.
Vì sao hướng nghiệp cho học sinh trung học lại quan trọng?
Các quyết định đến sớm hơn bạn nghĩ
Môn IGCSE bạn chọn ở tuổi 14 có thể ảnh hưởng đến lựa chọn A Level ở tuổi 16. Những lựa chọn đó lại ảnh hưởng đến ngành học ở tuổi 18. Rất ít người nhắc bạn điều này vào đúng lúc.
Bạn thực sự nhận được gì?
- Một kế hoạch học tập rõ ràng hơn, để các môn học hỗ trợ nhau thay vì cạnh tranh nhau.
- Điểm mạnh được xây dựng có chủ đích, thay vì tình cờ phát hiện ra.
- Ít lãng phí thời gian và tiền bạc hơn, vì đổi hướng sau khi đã vào đại học rất tốn kém.
- Tự tin hơn ở tuổi 18, vì quyết định đã được kiểm chứng chứ không phải phỏng đoán.
Thị trường lao động luôn thay đổi
Nghề nghiệp đã thay đổi nhiều kể từ khi bố mẹ bạn chọn nghề. Một số công việc bạn sẽ làm trong tương lai hiện chưa tồn tại. Sự linh hoạt đáng giá hơn một sự chắc chắn giả tạo.
Vì sao điều này càng quan trọng ở Việt Nam?
Kỳ vọng của gia đình có sức nặng thực sự ở đây, và đó không phải điều xấu. Khó khăn chỉ bắt đầu khi không ai nói ra cuộc trò chuyện đó.
Du học lại thêm một lớp cân nhắc. Điều kiện đầu vào khác nhau ở mỗi quốc gia, nên bạn cần lên kế hoạch sớm hơn bạn bè học đại học trong nước.
Trở về Việt Nam sau khi tốt nghiệp cũng là một kế hoạch riêng. Một số ngành nghề công nhận bằng cấp nước ngoài dễ dàng hơn những ngành khác, vì vậy hãy kiểm tra sớm.
Vì sao nhà tuyển dụng và thị trường lại quan trọng với lựa chọn của bạn?
Hướng nghiệp không chỉ xoay quanh bạn. Hiểu những gì ở phía bên kia của quyết định sẽ giúp lựa chọn của bạn sắc bén hơn.
Nhà tuyển dụng thực sự đang thiếu gì?
Nhà tuyển dụng tuyển người theo năng lực, không theo chức danh. Nhiều nơi khó tuyển được người vừa có kỹ năng chuyên môn vừa giao tiếp tốt.
Khoảng trống đó chính là cơ hội. Một học sinh vừa làm được việc chuyên môn vừa giải thích rõ ràng hiếm hơn bạn nghĩ.
Vì sao có ngành đông người, có ngành lại thiếu?
Các ngành phổ biến thu hút nhiều sinh viên tốt nghiệp hơn số vị trí tuyển dụng. Những ngành khác thiếu người vì ít học sinh nghĩ đến.
Điều này đáng kiểm tra trước khi bạn quyết định. Hãy hỏi xem nhà tuyển dụng trong ngành đó khó tuyển vị trí nào nhất.
Điều này có ý nghĩa gì ở Việt Nam?
Lực lượng lao động Việt Nam vẫn đang cân bằng lại khi các ngành phát triển với tốc độ khác nhau. Một số lĩnh vực tăng trưởng nhanh hơn khả năng đào tạo kịp.
Bạn không thể canh thời điểm hoàn hảo, và cũng không nên cố. Nhưng biết nhu cầu nằm ở đâu sẽ giúp bạn chọn giữa hai lựa chọn mình thích như nhau.
Vì sao hướng nghiệp tốt có ích cho nhiều người hơn bạn
Khi học sinh chọn công việc thực sự phù hợp, các em gắn bó lâu hơn. Sẽ ít người phải học lại từ đầu ở tuổi 25 vì lựa chọn đầu tiên là ý tưởng của người khác.
Hướng nghiệp ở từng giai đoạn trung học
Year 7 đến Year 9: Tiếp xúc và tò mò
Chưa có gì ràng buộc, nên đây là lúc thử nghiệm ít tốn kém nhất. Hãy thử những môn học và câu lạc bộ ở trường mà bình thường bạn sẽ không chọn. Loại bỏ được một hướng đi cũng là tiến bộ.
Year 10 và Year 11: Học rộng trước
Ở chương trình Key Stage 4, phần lớn học sinh học tám môn IGCSE, hoặc chín môn nếu có Toán nâng cao. Tiếng Anh, Toán và Khoa học tổng hợp (Double Science) là bắt buộc, nên nền tảng vững chắc đã có sẵn. Hãy dùng các môn tự chọn để thử sức ở môn sáng tạo và khoa học xã hội.
Year 12 và Year 13: Nộp hồ sơ và điều kiện đầu vào
Đến chương trình Key Stage 5, bạn chỉ còn ba hoặc bốn môn. Hãy kiểm tra ngành học bạn quan tâm yêu cầu những môn nào, và tìm hiểu A Level là gì trước khi quyết định.
10 cách giúp bạn chọn đúng con đường nghề nghiệp
- Đánh giá đúng điểm mạnh thực sự. Hỏi thầy cô bạn giỏi gì, không chỉ môn nào bạn được điểm cao.
- Tách sở thích khỏi năng khiếu. Thích một môn học không có nghĩa là hợp với công việc đằng sau nó.
- Tìm hiểu một ngày làm việc, không chỉ chức danh. Hãy biết công việc đó diễn ra thế nào từng giờ.
- Trò chuyện với người trong nghề. Mười lăm phút với một người làm nghề đáng giá hơn hàng giờ đọc tài liệu.
- Tích lũy trải nghiệm thực tế. Thực tập, tình nguyện và việc làm thêm dịp nghỉ đều có giá trị.
- Kiểm tra yêu cầu. Ghi lại môn học, điểm số và thời gian đào tạo trước khi quyết định.
- Nhìn thẳng vào vấn đề tài chính. Mức lương và chi phí đào tạo là những điều hợp lý để cân nhắc.
- Chuẩn bị phương án dự phòng. Giữ một lựa chọn thứ hai dùng cùng các môn học.
- Trò chuyện với gia đình. Giải thích lý do của bạn, không chỉ kết luận.
- Viết kế hoạch ra giấy. Kế hoạch nhìn thấy được là kế hoạch điều chỉnh được. Cách lập mục tiêu SMART cho học sinh trung học giúp kế hoạch có hình hài rõ ràng để quay lại.
Những kỹ năng nền tảng của mọi nghề nghiệp
Chức danh công việc thay đổi. Những năng lực bên dưới thì không. Đây là những kỹ năng đáng xây dựng ngay từ bây giờ.
Tự nhận thức
Mọi giai đoạn ở trên đều bắt đầu từ đây. Kỹ năng tự nhận thức tốt giúp bạn không chọn một con đường chỉ vì nó gây ấn tượng với người khác.
Giao tiếp
Phỏng vấn, hồ sơ và năm đầu tiên của bất kỳ công việc nào đều cần đến nó. Rèn luyện kỹ năng giao tiếp cho học sinh từ sớm sẽ mang lại lợi ích ở mọi lĩnh vực trong bài viết này.
Nghiên cứu và giải quyết vấn đề
Tìm hiểu nghề nghiệp chính là nghiên cứu. Kỹ năng nghiên cứu cho học sinh và kỹ năng giải quyết vấn đề vững vàng giúp bạn đánh giá một lựa chọn đúng cách thay vì đoán.
Lãnh đạo và làm việc nhóm
Cả đại học và nhà tuyển dụng đều tìm minh chứng, không phải lời tự nhận. Vai trò ban cán sự và dự án nhóm giúp xây dựng tố chất lãnh đạo ở học sinh và kỹ năng làm việc nhóm mà bạn có thể chứng minh sau này.
Những sai lầm thường gặp khi hướng nghiệp cho học sinh
Xem mọi lựa chọn là cuối cùng
Đến Year 12, học sinh thường đã chốt các môn A Level, nhưng sở thích học tập và kế hoạch tương lai vẫn có thể thay đổi.
Nếu kế hoạch thay đổi, đó là điều bình thường. Tùy chương trình và các môn trường giảng dạy, một số học sinh có thể tìm hiểu thêm môn ở cấp AS Level trước khi tập trung vào các môn A Level cuối cùng.
Chọn nghề trước khi thử
Quyết định ở tuổi 15 rồi không bao giờ kiểm chứng là sai lầm đắt giá nhất. Một tuần trải nghiệm thực tế cho bạn biết nhiều hơn một năm tưởng tượng.
Nhầm môn học mình thích với công việc mình muốn
Yêu thích giờ Sinh học không có nghĩa là muốn làm công việc lâm sàng. Hãy nhìn vào những gì công việc đó làm hằng ngày, không phải môn học dẫn đến nó.
Những lĩnh vực đáng tìm hiểu và yêu cầu của chúng
Đây là điểm khởi đầu, không phải bảng xếp hạng. Mỗi lĩnh vực dưới đây liệt kê những môn thường được yêu cầu.
Y tế và Khoa học sự sống
Thường yêu cầu Hóa học và Sinh học, kèm môn khoa học thứ ba hoặc Toán. Ngành Y và Nha khoa thường có bài kiểm tra tuyển sinh và phỏng vấn.
Kỹ thuật và Công nghệ
Toán gần như bắt buộc ở mọi nơi, và Vật lý cũng thường được yêu cầu kèm theo. Ngành Khoa học máy tính có yêu cầu khác nhau, nhưng Toán là sự chuẩn bị an toàn nhất.
Kinh doanh, Tài chính và Kinh tế
Ngành Kinh tế thường yêu cầu Toán. Ngành Kinh doanh linh hoạt hơn. Cả hai đều đánh giá cao khả năng lập luận bằng số liệu.
Luật, Chính sách và Khoa học xã hội
Hiếm khi quy định môn học, nhưng rất coi trọng khả năng lập luận bằng văn viết. Các môn thiên về viết luận như Lịch sử và Văn học Anh giúp hồ sơ thuyết phục hơn.
Sáng tạo và Thiết kế
Hồ sơ tác phẩm (portfolio) thường quan trọng hơn điểm số. Môn Nghệ thuật và Thiết kế ở cấp A Level có ích, và bất kỳ bộ tác phẩm nào bạn kiên trì xây dựng cũng vậy.
Nếu chưa có lĩnh vực nào hấp dẫn bạn
Đó là điều bình thường ở tuổi 15, không phải vấn đề cần giải quyết trong tuần này. Hãy giữ các môn nền tảng, rèn luyện những kỹ năng ở trên, và xem lại sau một năm.
Hướng nghiệp tại ABCIS
Hướng nghiệp xuyên suốt toàn trường
Tại The ABC International School (ABCIS), chúng tôi không xem hướng nghiệp là chủ đề của riêng Year 12. Những cuộc trò chuyện về chọn môn bắt đầu từ trước Key Stage 4, vì đó là lúc những cánh cửa đầu tiên mở ra và khép lại.
Định hướng đôi khi cũng có nghĩa là nghe một lời từ chối. Nếu kế hoạch không khớp với điểm số, chúng tôi nói rõ từ Year 11, không đợi đến Year 13.
Đồng hành trong Sixth Form
Tư vấn đại học diễn ra song song với lịch học, không phải sau đó. Hồ sơ, thư giới thiệu và luyện phỏng vấn được lên kế hoạch từ Year 12.
Vai trò lãnh đạo, Mô hình Liên Hợp Quốc (MUN) và International Award cho bạn những trải nghiệm để viết vào hồ sơ. Chúng tôi xem đó là một phần của hồ sơ, không phải để trang trí.
Học sinh của chúng tôi học tiếp ở đâu?
Hơn 95% học sinh của chúng tôi vào đại học mỗi năm. Các định hướng sau tốt nghiệp trường quốc tế của các em trải rộng khắp Vương quốc Anh, Mỹ, Úc, Canada và Hàn Quốc.
Bắt đầu sớm, luôn linh hoạt
Không ai yêu cầu bạn chọn cả cuộc đời ở tuổi 15. Bạn chỉ cần giữ những lựa chọn tốt và thử một vài trong số đó một cách nghiêm túc.
Hãy bắt đầu từ điều bạn thực sự giỏi. Kiểm tra yêu cầu, thử làm trong thực tế, rồi viết kế hoạch ra và xem lại thường xuyên.
Hãy tìm hiểu chương trình Sixth Form của chúng tôi để thấy cách chúng tôi định hướng chọn môn và nộp hồ sơ đại học. Nếu muốn trao đổi thêm, bố mẹ bạn có thể liên hệ đội ngũ tuyển sinh của trường.
- Cơ sở Trung Sơn: Số 152-158, Đường số 1, Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Cơ sở Nhà Bè: Số 2, Đường số 9, Tân An Huy, Xã Nhà Bè, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
- Điện thoại: +84 (0)28 7308 1828
- Email: office@theabcis.com
Câu hỏi thường gặp
Không. Bạn cần một hướng đi đủ cụ thể để hành động trong học kỳ này. Kế hoạch ở tuổi 16 là một giả thuyết để thử, không phải một cam kết.
Year 7 không phải là quá sớm để khám phá, dù chưa có gì ràng buộc. Những quyết định đầu tiên thực sự thu hẹp lựa chọn đến ở tuổi 14, khi chọn môn IGCSE.
Hãy trò chuyện sớm và giải thích lý do của bạn, không chỉ kết luận. Bằng chứng sẽ giúp ích: điều kiện đầu vào, trải nghiệm thực tế và công việc thực sự gồm những gì.
Có, trong giới hạn nhất định. Phần lớn các trường cho phép đổi môn trong vài tuần đầu của Year 12. Sau đó, đổi môn thường có nghĩa là phải học bù khá nhiều nội dung.
Chúng hữu ích để mở đầu cuộc trò chuyện, không phải để kết luận. Hãy xem mọi kết quả là gợi ý để suy ngẫm, không bao giờ là phán quyết về việc bạn nên làm gì.
Đó là cách nhanh nhất để kiểm chứng một ý tưởng. Một tuần ở nơi làm việc cho bạn biết nhiều hơn nhiều tháng đọc tài liệu. Bạn sẽ biết thực tế hằng ngày có hợp với mình không.
