Vai trò của gia đình trong sự phát triển của trẻ: Điều quan trọng nhất ở mỗi độ tuổi

Gia đình là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến sự phát triển của trẻ. Gia đình định hình cảm giác an toàn, ngôn ngữ, giá trị sống, sức khỏe và thái độ học tập của trẻ. Ảnh hưởng đó kéo dài từ khi trẻ chào đời đến tuổi trưởng thành.

Nhiều phụ huynh nghĩ vai trò của mình giảm dần khi con bắt đầu đi học. Nghiên cứu cho thấy ảnh hưởng đó vẫn mạnh mẽ suốt tuổi thiếu niên. Tại The ABC International School (ABCIS), một ngôi trường do gia đình sở hữu, chúng tôi xem các gia đình là người đồng hành.

Bài viết này giải thích vai trò của gia đình trong sự phát triển của trẻ ở từng độ tuổi. Nội dung bao gồm những gì nghiên cứu chỉ ra, các phong cách nuôi dạy con và cách phối hợp với nhà trường.

Những điểm chính

• Gia đình đến đầu tiên và ở lại lâu nhất. Không có ảnh hưởng nào khác kéo dài bằng.
• Những khoảnh khắc thường ngày quan trọng nhất. Lời trò chuyện, nếp sinh hoạt và cách phản ứng định hình trẻ nhiều hơn những sự kiện lớn.
• Yêu thương hiệu quả nhất khi đi cùng kỳ vọng rõ ràng. Trẻ cần cả tình yêu lẫn giới hạn.
• Vai trò thay đổi, không kết thúc. Tuổi teen vẫn cần bố mẹ, chỉ theo cách khác.
• Gia đình và nhà trường phối hợp là tốt nhất. Sự tham gia của gia đình gắn liền với kết quả học tập tốt hơn.

Vai trò của gia đình trong sự phát triển của trẻ là gì?

Gia đình mang đến các mối quan hệ, nếp sinh hoạt và môi trường để trẻ lớn lên. Đó là nơi trẻ lần đầu học mình là ai và thế giới vận hành ra sao.

Người thầy đầu tiên và lâu dài nhất của trẻ

Bố mẹ dạy con từ rất lâu trước khi con đi học, thường mà không nhận ra. Mỗi câu chuyện trước giờ ngủ, mỗi cuộc trò chuyện trong bữa ăn và mỗi lần bình tĩnh trước cơn ăn vạ của con đều là một bài học.

Bẩm sinh và nuôi dưỡng cùng tác động

Mỗi trẻ sinh ra đã có tính khí riêng. Cách gia đình phản hồi tính khí đó định hình cách nó phát triển.

Gia đình định hình từng khía cạnh phát triển của trẻ như thế nào?

Phát triển cảm xúc

Trẻ học cách gọi tên và kiểm soát cảm xúc bằng cách quan sát người lớn xử lý cảm xúc của họ. Đây là nơi trí tuệ cảm xúc (EQ) bắt đầu.

Phát triển xã hội

Cuộc sống gia đình là nơi trẻ lần đầu tập chia sẻ, tranh cãi và làm lành. Những kỹ năng xã hội cho trẻ đầu đời này theo trẻ vào mọi tình bạn.

Ngôn ngữ và tư duy

Trò chuyện, đọc to và trả lời câu hỏi giúp trẻ phát triển vốn từ và sự tò mò. Những trẻ thường xuyên được trò chuyện cùng, chứ không chỉ được nói cho nghe, thường học nhanh hơn.

Sức khỏe thể chất và nếp sinh hoạt

Giấc ngủ, bữa ăn, vận động và giới hạn thời gian dùng thiết bị chủ yếu được thiết lập tại nhà. Nếp sinh hoạt ổn định giúp trẻ tập trung và điều hòa tâm trạng.

Giá trị sống và nhân cách

Trẻ tiếp thu giá trị từ những gì người lớn làm nhiều hơn từ những gì họ nói. Sự trung thực, tử tế và nỗ lực được học qua tấm gương.

Nghiên cứu cho thấy điều gì?

Chỗ dựa an toàn: Sự gắn bó

Nhà tâm thần học John Bowlby mô tả cách một người chăm sóc đáng tin cậy, luôn đáp lại nhu cầu của trẻ trở thành “chỗ dựa an toàn” (secure base). Từ chỗ dựa đó, trẻ cảm thấy đủ an toàn để khám phá.

Trẻ có thể hình thành sự gắn bó an toàn với nhiều người lớn. Ông bà và những người chăm sóc thân thiết khác cũng vậy.

“Giao và đáp” (serve and return)

Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard mô tả một hình thức tương tác qua lại mà họ gọi là “giao và đáp“. Em bé bập bẹ hoặc chỉ tay, và người lớn đáp lại.

Trung tâm giải thích rằng những tương tác hằng ngày này giúp xây dựng cấu trúc của bộ não đang phát triển. Những khoảnh khắc nhỏ, lặp lại thường xuyên, sẽ cộng dồn lại.

Các vòng tròn ảnh hưởng

Nhà tâm lý học Urie Bronfenbrenner chỉ ra rằng trẻ lớn lên bên trong nhiều lớp ảnh hưởng. Gia đình nằm ở trung tâm, xung quanh là nhà trường và cộng đồng.

Mỗi vòng tròn tác động đến các vòng còn lại. Khi gia đình và nhà trường phối hợp, ảnh hưởng của họ đến trẻ mạnh mẽ hơn nhiều.

Các phong cách nuôi dạy con và ảnh hưởng đến trẻ

Nhà tâm lý học Diana Baumrind phân loại các phong cách nuôi dạy con dựa trên mức độ ấm áp và kỳ vọng. Các nhà nghiên cứu sau này bổ sung phong cách thứ tư, phong cách thờ ơ.

Đây là những khuôn mẫu chung, không phải nhãn dán. Phần lớn bố mẹ chuyển qua lại giữa các phong cách, và văn hóa ảnh hưởng đến cách mỗi phong cách được cảm nhận.

Vai trò của gia đình thay đổi theo độ tuổi

Mầm non (2 đến 5 tuổi)

Đây là giai đoạn của giao và đáp, nếp sinh hoạt và vui chơi. Chương trình mầm non EYFS xây dựng tiếp trên nền tảng mà gia đình bắt đầu tại nhà.

Tiểu học (5 đến 11 tuổi)

Trẻ bắt đầu so sánh mình với người khác. Gia đình giúp con nhiều nhất bằng cách khen nỗ lực, không chỉ kết quả, và luôn quan tâm đến chuyện học của con.

Đây cũng là lúc rèn tính tự lập. Tự chuẩn bị cặp sách hay đảm nhận một việc nhà nhỏ dạy con tinh thần trách nhiệm.

Đầu tuổi thiếu niên (11 đến 14 tuổi)

Bạn bè trở nên quan trọng hơn, và trẻ đòi hỏi sự tự lập nhiều hơn. Bước vào chương trình Key Stage 3 thường mang đến những áp lực mới cần cùng con trò chuyện.

Cuối tuổi thiếu niên (14 đến 18 tuổi): Từ người quản lý thành người huấn luyện

Tuổi teen cần ít chỉ đạo hơn và nhiều tin tưởng hơn. Bố mẹ chuyển từ việc quyết định thay con sang giúp con tự đưa ra quyết định đúng đắn.

Những lựa chọn lớn về môn học, đại học và nghề nghiệp đến trong những năm này. Tuổi teen vẫn coi trọng ý kiến của bố mẹ, dù không thể hiện ra.

Tuổi teen không cần bố mẹ ít đi. Các con cần bố mẹ theo một cách khác.

Đời sống gia đình tại Việt Nam

Ông bà và gia đình ba thế hệ

Nhiều trẻ em Việt Nam lớn lên gần ông bà hoặc sống chung một mái nhà. Ông bà thường truyền lại ngôn ngữ, những câu chuyện và truyền thống.

Điều quan trọng là thống nhất quy tắc, để trẻ không bị kẹt giữa những kỳ vọng khác nhau.

Áp lực học tập và học thêm

Nhiều gia đình đầu tư rất nhiều cho các lớp học thêm, mong con có lợi thế. Áp lực quá lớn có thể làm giảm chính động lực mà bố mẹ muốn xây dựng. Hãy tham khảo cách tạo động lực học tập cho học sinh.

Trẻ cũng cần nghỉ ngơi, vui chơi và thời gian bên gia đình. Giúp con cân bằng giữa việc học và vui chơi cho trẻ bảo vệ cả việc học lẫn sức khỏe tinh thần.

Giữ vững ngôn ngữ của gia đình

Nói tiếng mẹ đẻ giúp trẻ gắn kết với gia đình và văn hóa. Điều này cũng hỗ trợ việc học tiếng Anh, song song với chương trình hỗ trợ tiếng Anh EAL tốt ở trường.

Khi bố hoặc mẹ làm việc xa nhà

Một số phụ huynh thường xuyên đi công tác hoặc làm việc ở nước khác. Những cuộc gọi đều đặn, nếp sinh hoạt chung và thời gian riêng với con khi về nhà đều có ích.

Cấu trúc gia đình có quan trọng không?

Trẻ có thể phát triển tốt trong nhiều kiểu gia đình: có cả bố mẹ, chỉ có bố hoặc mẹ, ông bà nuôi hoặc gia đình tái hôn. Điều quan trọng nhất là chất lượng chăm sóc.

Sự ấm áp, nhất quán và ít xung đột giữa người lớn tạo nên khác biệt lớn nhất. Xung đột kéo dài giữa những người chăm sóc có thể khiến trẻ bất an, dù gia đình có cấu trúc thế nào.

Khi gia đình trải qua thay đổi

Có thêm em bé, chuyển nhà hay bố mẹ ly thân đều có thể khiến trẻ bất an. Trẻ ứng phó tốt nhất khi được nói thật điều gì đang xảy ra, bằng ngôn từ trẻ hiểu được.

Hãy giữ nếp sinh hoạt ổn định nhất có thể và báo cho nhà trường. Khi đó giáo viên có thể để ý những dấu hiệu trẻ đang gặp khó khăn.

Những thói quen đơn giản tạo nên khác biệt lớn

• Ăn cơm cùng nhau thường xuyên nhất có thể, không có màn hình trên bàn ăn.
• Trò chuyện mỗi ngày, dù chỉ mười phút, về chủ đề khác ngoài bài tập.
• Đọc sách cùng nhau, hoặc đơn giản là kể cho nhau nghe mình đang đọc gì.
• Dành thời gian riêng cho từng đứa con, dù ngắn thế nào.
• Khen nỗ lực, không chỉ kết quả.
• Xin lỗi khi mình sai. Điều đó dạy trẻ cách sửa chữa sai lầm.

Gia đình và nhà trường phối hợp như thế nào?

Gia đình và nhà trường là hai ảnh hưởng lớn nhất đến trẻ. Bài viết về vai trò của nhà trường trong sự phát triển của trẻ của chúng tôi nói về nửa còn lại.

Bằng chứng nói gì?

Tổ chức Education Endowment Foundation của Anh cho biết sự tham gia của phụ huynh luôn gắn liền với kết quả học tập tốt hơn. Bộ công cụ của tổ chức này ước tính trẻ tiến bộ thêm khoảng ba tháng trong một năm.

Điều gì giúp ích nhiều nhất?

• Quan tâm đến những gì con đang học.
• Cùng đọc sách và trò chuyện về sách.
• Giữ nếp sinh hoạt đều đặn cho giấc ngủ và bài tập.
• Trao đổi sớm với giáo viên nếu thấy có điều gì không ổn.

Mối quan hệ giữa phụ huynh và giáo viên tốt giúp mọi điều trên dễ dàng hơn. Sự quan tâm đến việc học quan trọng hơn việc kiểm tra từng bài tập về nhà.

Cách ABCIS đồng hành cùng các gia đình

Một ngôi trường do gia đình sở hữu

Là trường do gia đình sở hữu, chúng tôi hiểu gia đình định hình một đứa trẻ nhiều đến thế nào. Tại The ABC International School (ABCIS), chúng tôi xem phụ huynh là người đồng hành trong hành trình học tập của con, không chỉ là khách mời trong các sự kiện của trường. Chúng tôi coi trọng sự trao đổi cởi mở và hợp tác giữa gia đình và giáo viên.

Một ngôi trường từ 2 đến 18 tuổi

Chúng tôi đón nhận học sinh từ 2 đến 18 tuổi tại hai cơ sở Trung Sơn và Nhà Bè. Các gia đình có thể xây dựng mối quan hệ lâu dài với ABCIS, với sự liên tục trong suốt hành trình học tập của con thay vì bắt đầu lại ở mỗi giai đoạn.

Cảm giác thuộc về ngoài gia đình

House Teams của chúng tôi cho học sinh một cộng đồng thứ hai để gắn bó. Cảm giác thuộc về hỗ trợ việc rèn luyện sự tự tin cho trẻ và chăm sóc sức khỏe tinh thần học sinh.

Những khoảnh khắc nhỏ, ảnh hưởng lâu dài

Vai trò của gia đình trong sự phát triển của trẻ không nằm ở việc làm đúng mọi thứ. Đó là việc luôn có mặt, một cách nhất quán, trong những khoảnh khắc nhỏ hằng ngày.

Vai trò của bố mẹ thay đổi khi con lớn lên, nhưng không bao giờ thôi quan trọng. Và bố mẹ không phải làm điều đó một mình.

Hãy tìm hiểu ngôi trường của chúng tôi và cách chúng tôi đồng hành cùng các gia đình từ Mầm non đến Sixth Form. Đội ngũ tuyển sinh luôn sẵn lòng trao đổi.

• Cơ sở Trung Sơn: Số 152-158, Đường số 1, Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
• Cơ sở Nhà Bè: Số 2, Đường số 9, Tân An Huy, Xã Nhà Bè, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam
• Điện thoại: +84 (0)28 7308 1828
• Email: office@theabcis.com

Câu hỏi thường gặp